Photodynamic Therapy for Photodamaged Skin
Fotodynamische therapie voor fotobeschadigde huid
Ana Carolina Junqueira Ferolla en Maria Claudia Almeida Issa Medisch Ambulatorium voor Specialismen, Barradas, São Paulo, Brazilië Vakgroep Klinische Geneeskunde – Dermatologie, Federale Universiteit Fluminense, Praia de Icarai 139, 702 Niterói, RJ, Brazilië
Samenvatting
Fotodynamische therapie (PDT) is een gevestigde therapeutische methode voor niet-melanome huidkanker (NMSC). Ze is gebaseerd op een fotochemische reactie die zorgt voor vernietiging van het doelweefsel, gepaard gaand met een ontstekingsreactie. De laatste jaren wordt PDT ook ingezet bij verschillende dermatosen binnen de cosmetische dermatologie, zoals acné, talgklierhyperplasie, rosacea en fotoveroudering. Hoewel het werkingsmechanisme van PDT bij deze dermatosen niet volledig duidelijk is, hebben verschillende histologische studies aangetoond dat PDT zorgt voor remodellering van de dermis bij fotobeschadigde huid. In dit hoofdstuk bespreken we fotoveroudering en behandeling met PDT, waarbij we literatuuronderzoek vergelijken met de ervaring van de auteurs.
Trefwoorden Fotodynamische therapieFotosensibilisatorNiet-melanome huidkankerActinische keratoseBasaalcelcarcinoomZiekte van BowenFotobeschadigde huidCollageenvezelsElastische vezelsHuidremodelleringDermisVerouderingFotoverouderingFotoverjongingVerjonging
Introductie
Veroudering is een complex, multifactorieel proces dat plaatsvindt bij alle mensen en wordt beïnvloed door omgevings-, hormonale en genetische factoren, wat leidt tot functionele en esthetische veranderingen van de huid. Fotoveroudering uit zich klinisch in rimpels, een ruwe huid, droogheid, verslapping, pigmentvlekken, teleangiëctasieën en in sommige gevallen premaligné en maligne laesies (Ferolla 2007; Issa 2008; Gilchrest 1989).
PDT is gebaseerd op een fotochemische reactie die zorgt voor vernietiging van het doelweefsel, gepaard gaand met een ontstekingsreactie. Voor deze reactie zijn een fotosensibiliserend middel in het doelweefsel, een lichtbron en zuurstof nodig. Het is goedgekeurd voor de behandeling van niet-melanome huidkanker, waaronder actinische keratose (AK), basaalcelcarcinoom (BCC) en de ziekte van Bowen (plaveiselcelcarcinoom – SCC in situ) (Issa en Patricia-Azulay 2010; Kalka et al. 2000; Szeimies et al. 1996a; Casas et al. 2001; Nestor et al. 2006). De twee belangrijkste fotosensibilisatoren zijn aminolevulinezuur (ALA) en methylaminolevulinaat (MAL), die zijn goedgekeurd voor gebruik in combinatie met lichtemitterende diodes (LED's) die zichtbaar licht uitstralen. PDT met ALA en blauw licht is zeer geschikt voor oppervlakkige laesies, voornamelijk AK. PDT met MAL en rood licht wordt aanbevolen voor de behandeling van diepere laesies, vanwege de lipofiliteit van MAL en de diepere penetratie van rood licht in de huid (Hurlimann et al. 1994; Szeimies et al. 1994, 1996b, 2002a, 2005; Fink-Puches et al. 1998; Salim et al. 2003; Lee en Kloser 2013; Babilas et al. 2005).
De algehele verbetering van de huid rond AK-laesies na PDT wees op een nieuwe mogelijkheid voor de behandeling van fotoveroudering. Verschillende klinische studies hebben verbetering gerapporteerd van textuur, pigmentatie, rimpels en verslapping in het met PDT behandelde veld van cancerisatie (Nestor et al. 2006; Hurlimann et al. 1994; Szeimies et al. 1994, 1996b, 2002a, 2005; Fink-Puches et al. 1998; Salim et al. 2003; Lee en Kloser 2013; Babilas et al. 2005; Bruscino en Rossi 2010; Park et al. 2010; Issa et al. 2010; Shamban 2009; Bjerring et al. 2009; Almeida Issa en Piñeiro-Maceira 2009). Pas de laatste jaren hebben verschillende histologische en immunohistochemische studies factoren beschreven die betrokken zijn bij het werkingsmechanisme van door PDT geïnduceerde huidverjonging (Issa et al. 2010; Almeida Issa en Piñeiro-Maceira 2009; Szeimies et al. 2012).
Andere off-label indicaties zijn acné, rosacea, talgklierhyperplasie, gewone wratten, psoriasis, granuloma annulare, necrobiosis lipoidica en mycosis fungoides (Morton et al. 2013; Alster en Tanzi 2003; Calvazara-Pinton et al. 2010; Bissonnette et al. 2002; Szeimies et al. 2002b; Gold en Goldman 2004a).
Fotoveroudering
Concept
Veroudering is een continu proces dat de functie en het uiterlijk van de huid beïnvloedt. Chronologische veroudering beïnvloedt alle organen op vergelijkbare wijze, maar omgevingsgebonden (extrinsieke) en erfelijke (intrinsieke) processen overlappen elkaar en zorgen voor huidveroudering. Er zijn aanwijzingen dat de intrinsieke en extrinsieke verouderingsprocessen ten minste gedeeltelijk gemeenschappelijke biologische, biochemische en moleculaire mechanismen hebben. Chronische blootstelling aan de zon is geïdentificeerd als een van de belangrijkste omgevingsfactoren die schade veroorzaken. Andere schadelijke omgevingsfactoren, zoals roken, wind en blootstelling aan chemische stoffen, spelen ook een rol (Issa 2008).
Pathogenese
UVB-straling (290–300 nm) veroorzaakt zonnebrand, terwijl UVA-straling (320–400 nm), die dieper in de huid doordringt, schade aan collageen- en elastische vezels veroorzaakt. Zowel UVA als UVB zijn betrokken bij de pathogenese van huidkanker en fotoveroudering. UV-straling veroorzaakt genetische en moleculaire veranderingen in de cellen van de epidermis, wat leidt tot celatypie (Ferolla 2007; Issa 2008; Gilchrest 1989).
De reactie op UV-straling verloopt via complexe routes, die beginnen bij receptoren op het celoppervlak die transcriptiefactoren AP-1 en NF-kappaB activeren. Deze factoren reguleren de synthese van cytokinen en interleukinen (IL-1, IL-6, IL-8, TNF-alfa) en metalloproteïnasen, zoals MMP-1, MMP-9, MMP-3 en MMP-10. Deze cytokinen en interleukinen stimuleren een ontstekingsproces, maar mediëren daarnaast ook bepaalde antioxiderende enzymen, waardoor de schade in evenwicht wordt gehouden. MMP-1 is verhoogd in fotobeschadigde huid en is verantwoordelijk voor de afbraak van collageen type I en III tot collageenfragmenten met hoog molecuulgewicht, die de extracellulaire matrix veranderen en de synthese van nieuw collageen remmen. MMP-9 breekt deze fragmenten af tot kleinere collageenfracties, waardoor de relatie tussen fibroblasten en de extracellulaire matrix verandert en neocollagenese mogelijk wordt (Kang et al. 2001; Chung et al. 2001; Naderi-Hachtroudi et al. 2002; Dougherty et al. 1998; Fisher et al. 2002).
Klinische en histopathologische aspecten
De klinische kenmerken van fotobeschadigde huid zijn rimpels, ruwheid, droogheid, pigmentatie, teleangiëctasieën en in sommige gevallen premaligné laesies (actinische keratose) en maligne laesies (BCC en SCC). In de epidermis wordt celatypie waargenomen, evenals verlies van polariteit van keratinocyten en een verminderd aantal Langerhans-cellen. In de dermis wordt eosinofiel materiaal (solare elastose) waargenomen, evenals dikke, gekrulde elastische vezels en dunne, platte collageenvezels (Ferolla 2007; Issa 2008; Gilchrest 1989; Kalka et al. 2000).
Behandeling
De behandeling van fotoveroudering omvat topische medicijnen en cosmeceuticals, orale nutraceuticals en cosmetische ingrepen. Chemische peelings, micronaalding, transepidermale medicijnafgifte, lasers, botulinetoxine en fillers zijn de belangrijkste ingrepen binnen de esthetische dermatologie (besproken in een ander hoofdstuk). Indien er premaligné en maligne laesies aanwezig zijn, is een andere aanpak nodig.
De voordelen van PDT voor fotobeschadigde huid werden ontdekt tijdens de behandeling van het veld van cancerisatie, toen verbetering van textuur, pigmentatie en rimpels werd waargenomen. Het PDT-protocol voor fotobeschadigde huid varieert sterk in de literatuur, met verschillende aantallen sessies, gebruik van ALA of MAL en verschillende lichtbronnen (blauwe en rode lichtemitterende diodes (LED), intens gepulseerd licht (IPL) en laser) (Issa 2008; Palm en Goldman 2011; Sanclemente et al. 2012; Bjerring et al. 2002; Karrer et al. 1999a; Dover et al. 2005; Alster et al. 2005; Alexiades-Armenakias en Gernemus 2003; Gold et al. 2006; Togsverd-Bo et al. 2012; Ruiz-Rodriguez et al. 2002).
Fotodynamische therapie
Concept en werkingsmechanisme
Fotodynamische therapie is gebaseerd op een door licht geactiveerde chemische reactie, in aanwezigheid van een fotosensibilisator in het doelweefsel, licht en zuurstof. ALA en MAL zijn de belangrijkste gebruikte fotosensibilisatoren. Het zijn zelfs prodrugs: ze worden geabsorbeerd door de doelcel en vervolgens omgezet in protoporfyrine IX (Pp IX), in het cytoplasma en de mitochondriën (Ferolla 2007; Issa 2008; Gilchrest 1989; Issa en Patricia-Azulay 2010; Kalka et al. 2000; Szeimies et al. 1996a; Casas et al. 2001). Er kunnen verschillende lichtbronnen worden gebruikt, maar LED's met rood of blauw licht (Fig. 1) zijn de belangrijkste bron voor de behandeling van premaligné en maligne laesies. De selectieve vernietiging van het doelweefsel vindt plaats via een chemische reactie: het fotosensibiliserende middel in het weefsel absorbeert het licht, komt in aangeslagen toestand en geeft de energie vervolgens door aan zuurstof. Deze reeks chemische reacties stimuleert de productie van reactieve zuurstofsoorten (ROS), met name singletzuurstof, dat cytotoxisch is voor maligne cellen (Ferolla 2007; Issa 2008; Casas et al. 2001; Hurlimann et al. 1994; Szeimies et al. 1996b, 2005; Palm en Goldman 2011; Sanclemente et al. 2012; Bjerring et al. 2002; Karrer et al. 1999a; Dover et al. 2005; Alster et al. 2005; Alexiades-Armenakias en Gernemus 2003; Gold et al. 2006; Togsverd-Bo et al. 2012; Ruiz-Rodriguez et al. 2002). PDT veroorzaakt een ontstekingsreactie en activeert nucleaire factoren die de expressie van veel cytokinen- en interleukinegenen reguleren (IL-1, IL-2, IL-6, IL-10, tumornecrosefactor-alfa – TNF-α) (Ferolla 2007; Issa 2008).
Lichtbronnen
Lichtemitterende diode (LED): zichtbaar licht
PpIX heeft een maximale lichtabsorptie (de Soret-piek) bij 405 nm (blauw licht) en een zwakkere absorptieband bij 635 nm (rood licht). Blauw licht wordt beter geabsorbeerd, maar dringt minder diep door, ongeveer 1–2 mm. Rood licht dringt ongeveer 4 mm diep door en wordt beschouwd als de beste keuze voor de behandeling van diepere laesies (carcinomen). Zowel blauw als rood licht kan worden gebruikt voor AK-laesies en voor de behandeling van fotoveroudering (Issa 2008; Naderi-Hachtroudi et al. 2002; Palm en Goldman 2011; Sanclemente et al. 2012).
Andere lichtbronnen
Lasers of IPL kunnen worden gebruikt voor PDT, maar het zijn dure apparaten die geen voordelen bieden ten opzichte van LED's voor de behandeling van AK-laesies. Daarom worden ze beter ingezet voor fotoverjonging en de behandeling van acné, omdat ze direct kunnen inwerken op bloedvaten, pigmenten en collageen (Bjerring et al. 2002; Karrer et al. 1999a; Dover et al. 2005; Alster et al. 2005; Alexiades-Armenakias en Gernemus 2003; Gold et al. 2006; Togsverd-Bo et al. 2012; Ruiz-Rodriguez et al. 2002).
Fotosensibilisatoren
Aminolevulinezuur (ALA)
In de Verenigde Staten werd ALA in 1999 goedgekeurd door de FDA, in combinatie met blauw licht voor de behandeling van actinische keratose. Het is verkrijgbaar als stick, genaamd Levulan Kerastick (DUSA Pharmaceuticals) (Fig. 2), in een oplossing met 20% ALA en 48% ethanol. Deze stick bevat twee glazen ampullen. De ene bevat ALA-poeder en de andere ethanol (oplosmiddel). De ampullen moeten worden gebroken met lichte handmatige druk op de tube, die vervolgens wordt geschud om het poeder en het oplosmiddel te mengen. Na mengen is ALA klaar voor gebruik via een applicator aan een van de uiteinden van de stick.
De incubatietijd van ALA op de huid varieert in de literatuur, maar voor de behandeling van niet-melanome huidkanker is ten minste 3 uur nodig. Wanneer ALA wordt gebruikt voor fotoverjonging, is 1 of 2 uur voldoende, maar meestal zijn er meerdere sessies nodig (Ferolla 2007).
Methylaminolevulinaat (MAL)
MAL is een methylesterderivaat van ALA. Het is lipofiel en heeft daardoor een betere permeabiliteit door de celmembraan. Het wordt sterk aanbevolen voor de behandeling van niet-melanome huidkanker, niet alleen voor AK-laesies maar ook voor carcinomen (basaalcelcarcinoom en de ziekte van Bowen). Voor niet-melanome huidkanker is een incubatietijd van 3 uur nodig. Wanneer MAL daarentegen wordt gebruikt voor huidverjonging, is 1 of 2 uur voldoende (Issa 2008; Issa et al. 2010).
In tegenstelling tot ALA is MAL wereldwijd verkrijgbaar, ook in Brazilië. De handelsnaam is Metvix (Galderma) (Fig. 2), en het is verkrijgbaar in een tube met 2 g lipofiele crème. In veel landen is het goedgekeurd voor actinische keratose en basaalcelcarcinoom. In de Verenigde Staten is het goedgekeurd voor actinische keratose, en in Brazilië en enkele andere landen voor actinische keratose, basaalcelcarcinoom en de ziekte van Bowen. Het genezingspercentage van MAL-PDT voor AK varieert van 70% tot 100%, tot 95% voor oppervlakkige basaalcelcarcinomen en 70–93% voor de ziekte van Bowen (Issa 2008; Issa en Patricia-Azulay 2010; Hurlimann et al. 1994; Szeimies et al. 2005; Fink-Puches et al. 1998; Salim et al. 2003).
Procedure
Het PDT-protocol voor de behandeling van niet-melanome huidkanker is goed vastgesteld. De incubatietijd van de fotosensibilisator is 3 uur onder een occlusief verband (Fig. 3). ALA met blauw licht is goedgekeurd voor de behandeling van actinische keratose, en MAL met rood licht voor actinische keratose, basaalcelcarcinoom en de ziekte van Bowen. Voor AK-laesies wordt één sessie aanbevolen, en voor basaalcelcarcinoom en de ziekte van Bowen twee sessies met een tussenpoos van één week. Het protocol voor verjonging varieert sterk in de literatuur, wat betreft huidvoorbereiding, incubatietijd van de fotosensibilisator, lichtbron en aantal sessies (Ferolla 2007; Issa 2008).
In het standaardprotocol voor niet-melanome huidkanker wordt een lichte curettage uitgevoerd op de laesie om de huid voor te bereiden voordat de fotosensibilisator wordt aangebracht. Recentelijk zijn andere methoden, zoals ablatieve lasers en micronaalding, onderzocht om de penetratie van de fotosensibilisator te verhogen. Deze techniek wordt transepidermale medicijnafgifte (TED) genoemd. TED + PDT is een optie voor de behandeling van fotoveroudering (besproken in een ander hoofdstuk “Transepidermale medicijnafgifte en fotodynamische therapie”) (Kassuga et al. 2012; Torezan et al. 2013).
MAL is klaar om te worden aangebracht tot 10 mm rondom de laesie. ALA moet worden bereid op het moment van gebruik, zoals eerder uitgelegd. Tijdens de incubatietijd van de fotosensibilisator wordt een occlusief verband aangehouden om de penetratie te verhogen en blootstelling aan omgevingslicht vóór 3 uur te voorkomen. Overtollig medicijn wordt vóór belichting verwijderd met een fysiologische zoutoplossing. De blootstellingstijd aan licht is afhankelijk van de gebruikte LED. Na de sessie moeten patiënten het advies krijgen om 48 uur geen blootstelling aan de zon te hebben en na deze periode zonnecrème te gebruiken. Koude kompressen en vochtinbrengende crème kunnen worden gebruikt. Pijnstillers kunnen worden voorgeschreven, maar steroïden moeten worden vermeden (Issa 2008).
Bijwerkingen
Bijwerkingen van topische PDT zijn beperkt tot het behandelde gebied en omvatten pijn en een branderig gevoel, zowel tijdens de belichting als tot 24–48 uur na de behandeling. Erytheem, oedeem en korsten treden op in de eerste week (Issa 2008; Issa en Patricia-Azulay 2010; Kalka et al. 2000; Szeimies et al. 1996a; Casas et al. 2001; Nestor et al. 2006) (Fig. 4). De huid vervelt na 3 dagen, maar is na 7–10 dagen volledig hersteld. Op gebieden buiten het gezicht duurt het langer voordat de vervelling begint en de huid herstelt. Erytheem kan 2–4 weken aanwezig zijn op het gezicht en tot 3 maanden op gebieden buiten het gezicht. Dyschromie is zeer zeldzaam, maar indien het optreedt is het tijdelijk. Herpes simplex kan na 2 of 3 dagen optreden, en antivirale profylaxe wordt aanbevolen voor patiënten met een voorgeschiedenis van herpes. Bacteriële infectie is zeldzaam, en antibiotische profylaxe is niet nodig. Steriele puisten zijn beschreven na behandeling van acné (Ferolla 2007; Issa 2008).
Fotodynamische therapie voor fotoverjonging
Mogelijke betrokken mechanismen
De effecten van licht op de huid verlopen via complexe mechanismen. De balans tussen schade aan de dermis en inductie van herstel lijkt het uiteindelijke effect te bepalen. Fotoveroudering wordt gemedieerd door directe absorptie van UV-straling en door door ROS gemedieerde fotochemische reacties. Ze spelen een belangrijke rol bij de pathogenese van veroudering en nemen ook deel aan het werkingsmechanisme van PDT (Issa 2008).
Recentelijk is gerapporteerd dat PDT de expressie van interleukinen (IL-1, IL-2, IL-6, IL-10) in tumoren en normaal weefsel kan moduleren; sommige hiervan worden ook geproduceerd na blootstelling aan UV-straling. Deze interleukinen activeren een ontstekingsreactie die schade aan het weefsel veroorzaakt, maar stimuleren tegelijkertijd een antioxiderende reactie, waardoor de schade wordt beperkt en herstel van de dermis mogelijk wordt (Brenneisen et al. 2002; Karrer et al. 2003; Kolh et al. 2010).
Sommige auteurs rapporteerden een verhoging van MMP-1 en MMP-3 en een verlaging van collageen type I in een in vitro onderzoek waarbij fibroblastenkweken van normale huid en sclerodermiehuid werden blootgesteld aan PDT (ALA en rood licht). Het resultaat wijst op een anti-sclerotisch effect van PDT op de huid (Kolh et al. 2010). Dit effect is ongewenst voor huidverjonging en vormt de aanleiding voor nieuwe onderzoeken naar de mogelijke mechanismen die betrokken zijn bij PDT voor huidverjonging.
Issa et al. (2008) bestudeerden de effecten van MAL met rood licht (twee sessies) bij patiënten met fotobeschadigde huid. Ze evalueerden MMP's (1, 3, 7, 9, 12), MMP-remmers (TIMP 1, TIMP 2) en collageen type I en III. Ze rapporteerden een verhoging van MMP-9 in de eerste 3 maanden, gevolgd door een statistisch significante verhoging van collageen type I na 6 maanden, gemeten via morfometrie (Issa et al. 2010; Almeida Issa en Piñeiro-Maceira 2009). De auteurs concludeerden dat MMP-9 het beschadigde (door UV-straling afgebroken) collageen afbreekt en de extracellulaire matrix verandert, waardoor fibroblasten nieuw collageen type I kunnen synthetiseren. Deze histologische bevindingen bevestigen de klinische verbetering van textuur, rimpels, pigmentatie en stevigheid die na 3 maanden behandeling wordt waargenomen, met progressieve verbetering tot 6 maanden.
Klinische rapporten
Ruiz-Rodriguez et al. (2002) behandelden 17 patiënten met verschillende gradaties van fotoveroudering en AK-laesies (in totaal 38 laesies) met twee sessies PDT met ALA, met een tussenpoos van één maand. De incubatietijd van ALA was 4 uur. IPL werd gebruikt als lichtbron. In totaal verdwenen 33 AK-laesies volledig binnen 3 maanden. De techniek werd goed verdragen en bij alle patiënten werd een uitstekende algehele verbetering bereikt.
Gold et al. (2006) evalueerden tien patiënten met ernstige fotoveroudering en AK. Het PDT-protocol bestond uit het aanbrengen van een 20% ALA-oplossing op het gezicht, met een incubatietijd van 30 minuten. De lichtbron was IPL. Patiënten ondergingen drie behandelsessies met een tussenpoos van één maand. Het genezingspercentage voor AK was 85%, en 90% van de patiënten had een algehele verbetering (textuur, pigmentatie en erytheem van het gezicht).
Alster et al. (2005) vergeleken ALA gecombineerd met IPL en IPL alleen voor de behandeling van fotoveroudering en rapporteerden een beter klinisch resultaat, zonder toename van bijwerkingen bij ALA-IPL. Marmur et al. (2005) rapporteerden klinische verbetering met een verhoging van collageen type I in fotobeschadigde huid na ALA-IPL.
Touma en Gilchrest (2003) vergeleken verschillende blootstellingstijden aan licht en rapporteerden verbetering van fotoveroudering zelfs bij een korte belichtingsduur. In een ander onderzoek evalueerden Touma et al. (2004) het gebruik van 40% ureum vóór PDT met ALA en blauw licht, maar er werden geen significante klinische effecten waargenomen.
Alexiades-Armenakias et al. (2003) rapporteerden het gebruik van een vasculaire laser van 585 nm, na 3–18 uur incubatietijd van ALA, bij 35 patiënten met AK. Ze evalueerden 2561 AK-laesies op gezicht, hoofdhuid en ledematen. Het genezingspercentage was 99,9% na 10 dagen, 98,4% na 2 maanden en 90,1% na 4 maanden op gezicht en hoofdhuid. De laesies op de ledematen reageerden minder goed, met een volledige genezing van 49,1% na 2 maanden. De auteurs concludeerden dat bij gebruik van niet-purpure parameters van de PDL voor PDT, een goed genezingspercentage kan worden bereikt met minimaal ongemak, korte hersteltijd en uitstekende esthetische resultaten.
Palm et al. (2011) behandelden 18 patiënten met fotoveroudering met MAL-PDT, waarbij ze blauw licht vergeleken met rood licht. Er was geen statistisch significant verschil tussen beide.
Sanclemente et al. (2012) bestudeerden histopathologische bevindingen na PDT met MAL en rood licht en rapporteerden een toename van collageen en elastisch weefsel, zij het niet statistisch significant.
Ferolla et al. (2007) toonden de algehele klinische verbetering van de huid aan (pigmentatie, fijne rimpels, verslapping, AK-laesies) na drie sessies ALA met rood licht (Fig. 5). De incubatietijd was 2 uur, gevolgd door 20 minuten belichting met rood licht. Histologische studies lieten verbetering van de organisatie van collageenvezels zien (Fig. 6a, b).
Issa et al. (2008) evalueerden de therapeutische respons van PDT op fotobeschadigde huid bij 14 vrouwen met en zonder AK. Er werden twee sessies MAL met rood licht uitgevoerd met een tussenpoos van 30 dagen. De incubatietijd van MAL was 2 uur onder occlusie. De lichtbron was een LED (Aktilite – Photocure) met een dosis van 37 J/cm2. Klinische resultaten omvatten verbetering van textuur, pigmentatie en rimpels, waargenomen na 3 en 6 maanden follow-up (Fig. 7). Na 6 maanden was de vermindering van huidverslapping duidelijker (Fig. 8). Bijwerkingen omvatten oedeem, erytheem en korsten. De auteurs evalueerden ook histologische en morfometrische veranderingen bij deze patiënten en namen een statistisch significante toename van collageen- en elastische vezels waar, voornamelijk 6 maanden na behandeling (Fig. 9 en 10).
Le Pillouer-Prost en Cartier (2016) rapporteerden dat PDT een effectieve methode is voor de behandeling van fotoveroudering, die fijne rimpels, ruwheid van de huid en verslapping verbetert. Zij beschouwen patiënten met een voorgeschiedenis van aanzienlijke blootstelling aan de zon en meerdere AK-laesies als de beste kandidaten voor fotoverjonging met PDT.
Behandelprotocol (PDT × fotoverjonging) en ervaring van de auteurs
- Informeer patiënten over de voordelen en beperkingen van de techniek.
- Maak foto's voor latere vergelijking.
- Dien profylaxe met aciclovir toe indien de patiënt een voorgeschiedenis van herpes heeft.
- Verwijder make-up en breng vervolgens alcoholische chloorhexidine aan om de huid te reinigen.
- Voer een lichte curettage uit van AK-laesies.
- Breng ALA of MAL aan op het te behandelen gebied. Bij gebruik van MAL moet een dunne laag crème over het gehele gebied worden aangebracht, en het wordt aanbevolen om een dikkere laag op de AK-laesies zelf aan te brengen.
- Een occlusief verband van plastic folie en aluminiumfolie kan al dan niet worden aangebracht. De incubatietijd van ALA of MAL varieert van 1 tot 3 uur.
- Indien AK zichtbaar is, heeft het de voorkeur om 3 uur te occluderen bij één sessie, of 1 of 2 uur bij twee of drie sessies (tussenpoos van 3–4 weken).
- LED's zijn geschikter dan IPL voor AK-laesies bij een langere follow-up.
- Verwijder het verband en overtollige fotosensibilisator voordat de belichting begint.
- De blootstellingstijd is afhankelijk van de gebruikte lamp. Gewoonlijk is deze geprogrammeerd om de lichtdosis af te geven en automatisch uit te schakelen. Indien IPL of een laser wordt gebruikt, variëren de protocollen per apparaat, op basis van de irradiantie en fluïntie.
- Dien een pijnstiller toe vóór de belichting en gedurende 24 uur, indien de incubatietijd 3 uur is.
- Vermijd blootstelling aan de zon gedurende 48 uur. Na deze periode krijgen patiënten het advies om zonnecrème te gebruiken.
- Het gebruik van vochtinbrengende crème en koude kompressen met thermaal water is geïndiceerd. Corticoïden moeten worden vermeden, maar kunnen indien nodig worden gebruikt.
Kernboodschappen
- De effecten van licht op de huid verlopen via complexe mechanismen. De balans tussen schade aan de dermis en inductie van herstel lijkt het uiteindelijke effect te bepalen.
- Fotoveroudering wordt gemedieerd door directe absorptie van UV-straling en door door ROS gemedieerde fotochemische reacties. Ze spelen een belangrijke rol in de etiopathogenese van fotoveroudering en nemen deel aan het werkingsmechanisme van PDT.
- Voor PDT bij fotobeschadigde huid worden protocollen beschreven met ALA of MAL en verschillende lichtbronnen: IPL, laser en LED.
- De protocollen variëren in de literatuur: verschillende incubatietijden van ALA of MAL (30 minuten tot 3 uur), met of zonder occlusief verband, aantal sessies (gemiddeld 2–3) en tussenpoos tussen sessies (2–4 weken).
- Klinisch wordt een algehele verbetering van de huid waargenomen, met verbetering van textuur, actinische keratose, pigmentatie, rimpels en verslapping.
- Histologisch is er verbetering in de organisatie van elastische en collageenvezels, met een statistisch significante toename van deze vezels bij morfometrische meting.
- Een mogelijk werkingsmechanisme gerelateerd aan fotoverjonging is de verhoging van MMP-9 na PDT, die de extracellulaire matrix verandert en zo remodellering van de dermis met neocollagenese induceert.
Referenties
Alexiades-Armenakias MR, Gernemus RG. Laser-mediated photodynamic therapy of actinic keratosis. Arch Dermatol. 2003;139:1313–20.
Almeida Issa MC, Piñeiro-Maceira J, Farias, et al. Immunohistochemical expression of matrix metalloproteinases in photodamaged skin by photodynamic therapy. Br J Dermatol. 2009;161(3):647–53.
Alster TS, Tanzi EL. Photodynamic therapy with topical aminolevulinic acid and pulsed dye laser irradiation for sebaceous hyperplasia. J Drugs Dermatol. 2003;2:501–4.
Alster TS, Tanzi EL, Welsh EC. Photorejuvenation of facial skin with topical 20% 5-aminolevulinic acid and intense pulsed light treatment: a split-face comparison study. J Drugs Dermatol. 2005;4:35–8.
Babilas P, Karrer S, Sidoroff A, et al. Photodynamic therapy in dermatology: an update. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2005;21:142–9.
Bissonnette R, Tremblay J-F, Juzenas P, Boushira M, Lui H. Systemic photodynamic therapy with aminolevulinic acid induces apoptosis in lesional T lymphocytes of psoriatic plaques. J Invest Dermatol. 2002;119:77–83.
Bjerring P, Clement M, Heickendorff L, Lybecker H, Kiernan M. Dermal collagen production following irradiation by dye laser and broadband light source. J Cosmet Laser Ther. 2002;4:39–43.
Bjerring P, Christiansen K, Troilius A, et al. Skin fluorescence controlled photodynamic photorejuvenation. J Lasers Surg Med. 2009;41(5):327–36.
Brenneisen P, Sies H, Scharffetter-Kochanek K. Ultraviolet-B irradiation and matrix metalloproteinases: from induction via signaling to initial events. Ann N Y Acad Sci. 2002;973:31–43.
Bruscino N, Rossi R, Dindelli M, et al. Facial skin rejuvenation in a patient treated with photodynamic therapy for actinic keratosis. Dermatol Ther. 2010;23(1):86–9.
Calvazara-Pinton P, Arisi M, Sereni E, Ortel B. A critical reappraisal of off-label indications for topical photodynamic therapy with aminolevulinic acid and methylaminolevulinate. Rev Recent Clin Trials. 2010;5(2):112–6.
Casas A, Fukuda H, Di Venosa G, et al. Photosensitization and mechanism of cytotoxicity induced by the use of ALA derivatives in photodynamic therapy. Br J Cancer. 2001;85:279–84.
Chung JH, Seo JY, Choi HR, Lee MK, Youn CS, Rhie G, et al. Modulation of skin collagen metabolism in aged and photoaged human skin in vivo. J Invest Dermatol. 2001;117(5):1218–24.
Dougherty TJ, Gomer CJ, Henderson BW, Jori G, Kessel D, Korbelik M, et al. Photodynamic therapy. J Natl Cancer Inst. 1998;90(12):889–905.
Dover JS, Bhatia AC, Stewart B, Arndt KA. Topical 5-aminolevulinic acid combined with intense pulsed light in the treatment of photoaging. Arch Dermatol. 2005;141:1247–52.
Ferolla ACJ. Estudo da pele humana fotoenvelhecida após tratamento com terapia fotodinâmica associada ao ácido 5 delta aminolevulínico tópico: avaliação imunoistoquímica, do colágeno e do tecido elastic [TESE]. São Paulo: Faculdade de Medicina da Universidade de São Paulo; 2007.
Fink-Puches R, Soyer HA, Hofer A, et al. Long-term follow-up and histological changes of superficial nonmelanoma skin cancers treated with topical δ-aminolevulinic acid photodynamic therapy. Arch Dermatol. 1998;134:821–6.
Fisher GJ, Kang S, Varani J, Bata-Csorgo Z, Wan Y, Datta S, et al. Mechanisms of photoaging and chronological skin aging. Arch Dermatol. 2002;138(11):1462–70.
Gilchrest BA. Skin aging and photoaging: an overview. J Am Acad Dermatol. 1989;21:610–3.
Gold MH, Goldman MP. 5-aminolevulinic acid photodynamic therapy: where we have been and where we are going. Dermatol Surg. 2004;30:1077–84.
Gold MH, Bradshow VL, Boring MM, Bridges TM, Biron JA. Split face comparison of photodynamic therapy with 5-aminolevulinic acid and intense pulsed light versus intense pulsed light alone for photodamage. Dermatol Surg. 2006;32:795–801.
Hurlimann AF, Panavizzon RG, Burg A. Topical photodynamic treatment of skin tumours and dermatoses. Dermatology. 1994;3:327.
Issa MCA. Estudo Da Remodelação Dérmica Induzida Pela Terapia Fotodinâmica (MAL-TFD) Na Pele Fotodanificada [Tese]. Rio de Janeiro: Universidade Federal do Rio de Janeiro; 2008.
Issa MCA, Patricia-Azulay M. Terapia Fotodinâmica: revisão da literatura e documentação iconográfica. Anais Bras Dermatol. 2010;85(4):501–11.
Issa MCA, Pineiro-Maceira J, Vieira, et al. Photorejuvenation with topical methyl aminolevulinate and red light: a randomized, prospective, clinical, histopathologic, and morphometric study. Dermatol Surg. 2010;36:39–48.
Kalka K, Merk H, Mukhtar H. Photodynamic therapy in dermatology. J Am Acad Dermatol. 2000;42:389–413.
Kang S, Fisher GJ, Voorhees JJ. Photoaging: pathogenesis, prevention, and treatment. Clin Geriatr Med. 2001;17(4):643–59, v–vi.
Karrer S, Bäumler W, Abels C, Hohenleutner U, Landthaler M, Szeimies R-M. Long-pulse dye laser for photodynamic therapy: investigations in vitro and in vivo. Lasers Surg Med. 1999;25:51–9.
Karrer S, Bossierhoff AK, Weiderer P, Landthaler M, Szeimies RM. Influence of 5-aminolevulinic acid and red light on collagen metabolism of human dermal fibroblasts. J Invest Dermatol. 2003;120(2):325–31.
Kassuga LEBP, Issa MCA, Chevrand NS. Aplicação transepidérmica de medicamento associado a terapia fotodinâmica no tratamento de ceratoses actínicas. Surg Cosmet Dermatol. 2012;4(1):89–92.
Kolh E, Torezan LA, Landthaler M, Szeimies RM. Aesthetics effects of topical photodynamic therapy. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2010;24:1261–9.
Le Pillouer-Prost A, Cartier H. Photodynamic photorejuvenation: a review. Dermatol Surg. 2016;42(1):21–30.
Lee PK, Kloser A. Current methods for photodynamic therapy in the US: comparison of MAL/PDT and ALA/PDT. J Drugs Dermatol. 2013;12(8):925–30.
Marmur ES, Phelps R, Goldberg DJ. Ultrastructural changes seen after ALA–IPL photorejuvenation: a pilot study. J Cosmet Laser Ther. 2005;7(1):21–4.
Morton CA, Szeimies RM, Sidoroff A, et al. European guidelines for topical photodynamic therapy part 2: emerging indications: field cancerization, photorejuvenation and inflammatory/infective dermatoses. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2013;27(6):672–9.
Naderi-Hachtroudi L, Peters T, Brenneisen P, Meewes C, Hommel C, Razi-Wolf Z, et al. Induction of manganese superoxide dismutase in human dermal fibroblasts: a UV-B-mediated paracrine mechanism with the release of epidermal interleukin 1 alpha, interleukin 1 beta, and tumor necrosis factor alpha. Arch Dermatol. 2002;138(11):1473–9.
Nestor MS, Gold MH, Kauvar ANB, et al. The use of photodynamic therapy in dermatology: results of a consensus conference. J Drugs Dermatol. 2006;5:140–54.
Palm MD, Goldman MP. Safety and efficacy comparison of blue versus red light sources for photodynamic therapy using methyl aminolevulinate in photodamaged skin. J Drugs Dermatol. 2011;10(1):53–60.
Park MY, Sohn S, Lee ES, et al. Photorejuvenation induced by 5-aminolevulinic acid photodynamic therapy in patients with actinic keratosis: a histologic analysis. J Am Acad Dermatol. 2010;62(1):85–95.
Ruiz-Rodriguez R, Sanz-Sanchez T, Cordoba S. Photodynamic photorejuvenation. Dermatol Surg. 2002;28(8):742–4; discussion 744.
Salim A, Leman JA, McColl JH, et al. Randomized comparison of photodynamic therapy with topical 5-fluorouracil in Bowen’s disease. Br J Dermatol. 2003;148:539–43.
Sanclemente G, Correa LA, Garcia JJ, et al. Methyl aminolevulinate plus red light vs. placebo plus red light in the treatment of photodamaged facial skin: histopathological findings. Exp Dermatol. 2012;37(4):379–86.
Shamban AT. Current and new treatments of photodamaged skin. Facial Plast Surg. 2009;25(5):337–46.
Szeimies RM, Torezan LA, Niwa A, et al. Clinical, histopathological and immunohistochemical assessment of human skin field cancerization before and after photodynamic therapy. Br J Dermatol. 2012;16(1):150–9.
Szeimies R-M, Sassy T, Landthaler M. Penetration potency of topical applied δ-aminolevulinic acid for photodynamic therapy of basal cell carcinoma. Photochem Photobiol. 1994;59:73–6.
Szeimies R-M, Calzavara-Pinton PG, Karrer S, et al. Topical photodynamic therapy in dermatology. J Photochem Photobiol. 1996a;36:213–9.
Szeimies RM, Karrer S, Sauerwald A. Photodynamic therapy with topical application of 5-aminolevulinic acid in the treatment of actinic keratoses: an initial clinical study. Dermatology. 1996b;192:246–51.
Szeimies RM, Karrer S, Radakovic-Fijan S, Tanew A, Calzavara-Pinton PG, Zane C, et al. Photodynamic therapy using topical methyl 5-aminolevulinate compared with cryotherapy for actinic keratosis: a prospective, randomized study. J Am Acad Dermatol. 2002a;47:258–62.
Szeimies RM, Landthaler M, Karrer S. Non-oncologic indications for ALA-PDT. J Dermatolog Treat. 2002b;13 suppl 1:S13–8.
Szeimies RM, Morton CA, Sidoroff A, et al. Photodynamic therapy for non-melanoma skin cancer. Acta Derm Venereal. 2005;85:483–90.
Togsverd-Bo K, Haak CS, Thaysen-Petersen D, et al. Intensified photodynamic therapy of actinic keratoses with fractional CO2 laser: a randomized clinical trial. Erratum Br J Dermatol. 2012;167(2):461 [corrected to Hædersdal, M].
Torezan L, Chaves Y, Niwa A, Sanches JA, Festa-Neto C, Szeimies RM. A pilot split-face study comparing conventional methylaminolevulinate-photodynamic therapy (PDT) with microneedling-assisted PDT on actinically damaged skin. Dermatol Surg. 2013;39(8):1197–201.
Touma DJ, Gilchrest BA. Topical photodynamic therapy: a new tool in cosmetic dermatology. Semin Cutan Med Surg. 2003;22:124–30.
Touma D, Yaar M, Whitehead S, Konnikov N, Gilchrest BA. A trial of short incubation, broad-area photodynamic therapy for facial actinic keratoses and diffuse photodamage. Arch Dermatol. 2004;140(1):33–40.