Actinic Cheilitis: Efficacy and Cosmetic Results


Actinische cheilitis: werkzaamheid en cosmetische resultaten

Marco Antônio de Oliveira A. C. Camargo Kankercentrum, São Paulo, Brazilië

Samenvatting

Actinische cheilitis (AC) is een veelvoorkomende aandoening die wordt veroorzaakt door langdurige blootstelling aan zonlicht en wordt beschouwd als een premaligné laesie van de lippen. AC kan zich ontwikkelen tot plaveiselcelcarcinoom (SCC) en metastasen. Lip-SCC die voortkomt uit AC is gevoeliger voor metastasen dan de cutane vorm, waarbij het percentage van eerstgenoemde varieert tussen 3% en 20%, en het is de meest voorkomende maligniteit van de mondholte. AC treft vooral personen met een lichte huid en slecht gepigmenteerde onderlippen. De algehele 5-jaarsoverleving is minder dan 75%. Behandelingen zijn moeilijk omdat chirurgische behandeling aanzienlijke bijwerkingen kan hebben, terwijl minder ingrijpende procedures mogelijk niet even effectief zijn. Een hoge mate van klinische verdenking moet worden gehandhaafd, gezien het maligne karakter van de aandoening. Wij benadrukken de noodzaak van regelmatige follow-up, een grondig klinisch onderzoek en nauwkeurige pathologische analyse. Het hoofdstuk bespreekt de werkzaamheid van fotodynamische therapie (PDT) met behulp van methylaminolevulinaat en 5-aminolevulinezuur, toepassingstijden, huidvoorbereidingstechnieken, pijn, cosmetisch resultaat en patiënttevredenheid.

Trefwoorden  Actinische cheilitisZoncheilitisFotodynamische therapie5-AminolevulinezuurMethylaminolevulinaatCosmetisch resultaatLipkankerPlaveiselcelcarcinoom

Inleiding

Inzicht in de aard van actinische cheilitis kan worden verkregen door de opmerkingen van drie dermatologen hierover te bestuderen en te overdenken, namelijk Dubreuilh in 1896, Freudenthal in 1926 en Sutton Jr. in 1896 (Heaphy en Ackerman 2000). Actinische cheilitis is een zeer veelvoorkomende aandoening van de lippen (Dufresne en Curlin 1997). Deze ongunstige voorloper van kanker komt vooral voor op de onderlip als gevolg van chronische blootstelling aan zonlicht en buitenactiviteiten van mensen zoals vissers, boeren, strandmedewerkers, golfers en surfers (Dufresne en Curlin 1997; Martins-Filho et al. 2011; Lucena et al. 2012; Ribeiro et al. 2014).

Basisconcepten

Actinische cheilitis, ook wel solaire cheilose genoemd, kent verschillende klinische definities, van maligne laesies tot relatief milde beschrijvingen van door de zon beschadigde lippen. Dit verschijnsel is afhankelijk van de zonnedosis (Tabel 1) en is cumulatief bij een blootstelling van 5–20 jaar aan ultraviolette straling, immuunstatus (orgaantransplantatie), leeftijd, genetische aanleg (xeroderma pigmentosum, porphyria cutanea tarda, oculocutaan albinisme), geneesmiddelen (voriconazol), geografische breedte (landen dicht bij de evenaar) en het gebruik van lippenbescherming (lippenstift, lipzonnecrème) (Rogers en Bekic 1997; Savage et al. 2010; Lucena et al. 2012; Jadotte en Schwartz 2012a). Andere factoren zoals tabak, alcohol, slechte mondhygiëne en chronische littekenvorming bij discoïde lupus erythematodes spelen een rol (Tabel 1) (Jadotte en Schwartz 2012a).

Tabel 1 Verband tussen de verschillende risicofactoren bij actinische cheilitis
Belangrijkste risicofactorenSecundaire risicofactoren
Genetische aanlegRoken
HuidpigmentatieAlcoholisme
Voorgeschiedenis van UV-stralingsblootstellingOrgaantransplantatie
Discoïde lupus
Chronische littekens
Slechte mondhygiëne

Net als bij actinische keratose is het exacte overgangspercentage naar de meest voorkomende lipkanker, plaveiselcelcarcinoom (SCC), onbekend, maar wordt het relatieve risico 2,5 keer hoger geacht. SCC is echter de meest voorkomende kanker van de mondholte en maligne tumor van hoofd en hals, met een incidentie in de Verenigde Staten van 1,8 per 100.000 (Ulrich et al. 2007). SCC wordt beschouwd als een aandoening met een lage agressiviteit en gunstige prognose, omdat het de neiging heeft langzaam te verlopen. De geschatte prevalentie van SCC is 89% op de onderlip, 3% op de bovenlip en 8% bij de mondcommissuren (Picascia en Robinson 1987).

Bij vroege diagnose bedraagt het genezingspercentage 80–90% en het sterftecijfer tussen 10% en 15%. Metastasen komen voor bij 3–20% van de gevallen; in deze gevallen daalt de gemiddelde 5-jaarsoverleving tot 25% (Kwon et al. 2011; Lim et al. 2014).

Zoals reeds opgemerkt, komt AC vaker voor op de onderlip. Er bestaan twee vormen. De acute vorm komt minder vaak voor en ontstaat na langdurige blootstelling aan zonlicht. Oedeem en roodheid zijn kenmerkend voor de mildste vormen. Ernstige congestie, kloven en ulceratie typeren de meest ernstige vorm. Soms kunnen er blaasjes verschijnen op de vermiljoenrand. Deze blaasjes scheuren open, waardoor oppervlakkige erosies ontstaan, en het duurt enkele dagen tot weken voordat ze genezen zijn (Nico et al. 2007).

De chronische vorm van AC manifesteert zich meestal als lichte schilfering die het hele gebied van de onderlip tot aan de commissuren beslaat en het hele jaar door aanwezig is. De schilfering is niet altijd uniform en op sommige gebieden kan sprake zijn van intensievere hyperkeratose dan op andere (Picascia en Robinson 1987; Nico et al. 2007). Leukoplakie, een schilferige plaque met een schuurpapierachtig gevoel bij palpatie met een gehandschoende vinger, is een veelvoorkomende presentatie (Jadotte en Schwartz 2012a).

Witgrijze of bruine veranderingen kunnen verschijnen. De vermiljoenranden verliezen hun gebruikelijke plasticiteit, wat kan worden beoordeeld aan de hand van het verschijnen van duidelijke plooien. Deze rimpels lopen parallel aan elkaar en staan loodrecht op de lange as van de lip (Picascia en Robinson 1987; Nico et al. 2007).

De differentiële diagnose (Tabel 2) van AC omvat een spectrum van neoplastische, inflammatoire, eczeemachtige en lichtgevoelige aandoeningen, evenals enkele zeldzame maar belangrijke ziekten (Picascia en Robinson 1987; Jadotte en Schwartz 2012b).

Tabel 2 Differentiële diagnose van actinische cheilitis
Aandoening
Plaveiselcelcarcinoom
Amelanotisch melanoom
Discoïde lupus erythematodes
Orale lichen planus
Metastatische kanker
Plasmacelcheilitis
Cheilitis glandularis
Hoekige cheilitis
Granulomateuze cheilitis
Eczemateuze cheilitis
Voedingsgerelateerde cheilose
Actinische prurigo-cheilitis
Factitia-cheilitis
Necrotiserende sialometaplasie
Sweet-syndroom

Beoordeling van door ultraviolette straling veroorzaakte laesies van de onderlip kan moeilijk zijn, omdat de klinische aspecten vaak niet overeenkomen met de ernst van de microscopische epitheelveranderingen. Wanneer klinische symptomen aanwezig zijn in een duidelijk afgebakend gebied van de lip, wordt aangenomen dat de ernstigste histologische veranderingen zich op dit punt voordoen. AC presenteert zich echter vaak als diffuse, slecht afgebakende veranderingen langs het vermiljoen, en het kiezen van een gebied voor een incisiebiopsie kan in deze gevallen een uitdaging zijn (Nico et al. 2007). Carcinomateuze transformatie wordt over het algemeen gekenmerkt door induratie, infiltratie of zweren in het actinische gebied (Samimi 2016). Soms zijn twee of meer biopsieën nodig. Momenteel lijkt reflectantieconfocale microscopie een veelbelovend diagnostisch hulpmiddel te zijn voor actinische cheilitis, omdat het niet-invasieve evaluatie in realtime en in vivo mogelijk maakt (Ulrich et al. 2011).

Behandeling van actinische cheilitis zorgt voor verlichting van symptomen en verbetert het cosmetische uiterlijk, maar nog belangrijker: het voorkomt de ontwikkeling van plaveiselcelcarcinoom (Picascia en Robinson 1987).

Chirurgische vermilionectomie met een scalpel is de meest definitieve behandeling tot nu toe voor actinische cheilitis, gevolgd door de kooldioxidelaser (Nelson et al. 2007). Er zijn verschillende opties om actinische cheilitis te behandelen; deze opties hebben echter vaak invaliderende bijwerkingen (Sotiriou et al. 2008).

De behandelingen die zijn gebruikt voor actinische cheilitis worden weergegeven in Tabel 3 (Robinson 1989; Dufresne et al. 2008; Lima Gda et al. 2010; Shah et al. 2010; Ulrich et al. 2011; Jadotte en Schwartz 2012b; Barrado Solís et al. 2015).

Tabel 3 Behandelingen voor actinische cheilitis
Behandeling
3% diclofenacgel
5% 5-fluoracilcrème
5% imiquimodcrème
Kooldioxidelaser
Cryochirurgie
Dermabrasie
Elektrodesiccatie en curettage
Er:YAG-laser
Ingenolmebutaatgel
Chirurgie (excisie met scalpel, vermilionectomie, Mohs-micrografische chirurgie)
Trichloorazijnzuurpeeling

De behandelopties voor actinische cheilitis zijn divers, en elke modaliteit heeft zowel duidelijke voor- als nadelen. Elke behandeling kan veilig poliklinisch worden uitgevoerd, hoewel elke therapieoptie verschillende mogelijke bijwerkingen met zich meebrengt. Voor sommige is deskundigheid van de behandelaar vereist. Ongeacht de therapeutische optie kan actinische cheilitis terugkeren. Er bestaan effectieve, bewezen methoden voor de behandeling van actinische cheilitis. Elke modaliteit heeft zijn eigen inherente risico's, voordelen en verwachte restverschijnselen. Om de voorkeursbehandeling te bepalen, moet rekening worden gehouden met leeftijd, comorbiditeiten, geestelijke gezondheid, eerdere carcinomen en immunosuppressie. Met betrekking tot het gebied moet rekening worden gehouden met enkelvoudige of meervoudige laesies, lokalisatie, uitbreiding, induratie en geulcereerde laesies. Geïsoleerde en duidelijk gedefinieerde laesies kunnen worden behandeld met destructieve methoden zoals cryochirurgie, dermabrasie, elektrodesiccatie en curettage en lasers, terwijl uitgestrekte gebieden volledig kunnen worden behandeld met veldbehandelingen zoals diclofenac, 5-fluoracil, imiquimod, lasers, dermabrasie, ingenolmebutaat, fotodynamische therapie, chirurgie of trichloorazijnzuurpeeling, zoals weergegeven in Tabel 3.

Fotodynamische therapie kan worden gebruikt voor gelokaliseerde laesies of voor de gehele lip.

Fotodynamische therapie

Werkingsmechanisme van PDT

Fotodynamische therapie is geïntroduceerd als een therapeutische modaliteit voor epitheliale huidtumoren, met een hoge werkzaamheid en bevredigende resultaten bij cutane actinische keratose, oppervlakkig basaalcelcarcinoom en de ziekte van Bowen. Voor actinische cheilitis wordt fotodynamische therapie beschouwd als een relatief nieuwe off-label behandeloptie (Rossi et al. 2008).

De voordelen van PDT zijn de hoge werkzaamheid en verdraagbaarheid in combinatie met uitstekende cosmetische resultaten (Morton et al. 2008; Sotiriou et al. 2011). Omdat de lip een cosmetisch gevoelige locatie is, moet bij behandelingen voor actinische cheilitis rekening worden gehouden met cosmetische resultaten (Morton et al. 2008; Sotiriou et al. 2011; Calzavara-Pinton et al. 2013).

Ondanks deze feiten is PDT voor actinische cheilitis niet erg gebruikelijk: er zijn slechts enkele casusreeksen en onderzoeken die de toepasbaarheid en werkzaamheid van deze behandelmodaliteit voor actinische cheilitis rapporteren. In de meeste daarvan werd het behandelresultaat alleen beoordeeld aan de hand van klinische evaluatie (Sotiriou et al. 2010).

Indicaties en contra-indicaties voor PDT

Off-label klinische indicaties voor PDT bij actinische cheilitis zijn over het algemeen beperkt en gebaseerd op individuele casusrapporten of kleine casusreeksen, en de weinige gerandomiseerde klinische onderzoeken die zijn uitgevoerd, includeerden kleine aantallen patiënten met een korte follow-up. Alle auteurs waren het erover eens dat het cosmetische resultaat uitstekend was en de verdraagbaarheid acceptabel bij de meeste patiënten (Calzavara-Pinton et al. 2013). In één onderzoek werden de cosmetische resultaten door de onderzoekers in 81,8% van de gevallen als uitstekend beoordeeld (Sotiriou et al. 2010).

Wanneer alleen naar het cosmetische resultaat wordt gekeken, biedt PDT positieve cosmetische resultaten, zoals waargenomen door de onderzoekers in vergelijking met conventionele behandelingen.

Ulceratie, nodulariteit, atrofie, bloeding, onduidelijke afbakening en broosheid (vooral bij langdurige aanwezigheid) wijzen op maligniteit (Jadotte en Schwartz 2012a; Yazdani Abyaneh et al. 2015). In deze gevallen is een biopsie verplicht en moet PDT worden vermeden totdat histopathologische opheldering is verkregen.

Alle onderzoeken betreffen beschrijvende reeksen zonder controlegroepen. Er moet ook rekening worden gehouden met een vertekening bij het rapporteren en publiceren van reeksen met positieve bevindingen. Bovendien werden verschillende behandelparameters gebruikt en varieerde de follow-upduur sterk. Klinische responsen werden subjectief beoordeeld door niet-geblindeerde onderzoekers; histologische bevestiging van genezing werd slechts bij de helft van de proefpersonen vastgesteld (Yazdani Abyaneh et al. 2015).

Bovendien zijn resultaten over het algemeen gebaseerd op visuele beoordelingen zonder gecontroleerde parameters, zoals histopathologie en/of niet-invasieve beeldvormende procedures (Calzavara-Pinton et al. 2013).

Deze factoren hebben geleid tot een grote variatie in klinische respons en histologische genezingspercentages. Er is behoefte aan gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken met langetermijnfollow-up om de klinische en histologische respons van actinische cheilitis op PDT te evalueren. Er zijn ook meer onderzoeken nodig om het optimale aantal behandelsessies en -technieken te bepalen (Yazdani Abyaneh et al. 2015).

PDT: gebruik en doseringen

PDT is een niet-invasieve en nauwkeurig gerichte behandeling. Patiënten worden eerst voorbereid op PDT door schilfers en korsten voorzichtig van de lippen te verwijderen (Fig. 1).

Actinische cheilitis van de onderlip, met schilfering op het door de zon beschadigde vermiljoen vóór voorbereiding
Fig. 1 Actinische cheilitis op de onderlip

De procedure omvat de plaatselijke toepassing van fotosensibiliserende middelen, meestal 20% 5-aminolevulinezuur (ALA) of 16% methyl-5-aminolevulinaatcrème (MAL), op de lip (Fig. 2).

Toepassing van methylaminolevulinaat (MAL)-crème op de onderlip
Fig. 2 Toepassing van MAL op de onderlip

Het gebied wordt gedurende een vooraf vastgestelde tijd van 3 uur geoccludeerd (Fig. 3 en 4), waarna bestraling met zichtbaar licht (meestal rood of blauw) plaatsvindt. Dit stimuleert de vorming van reactieve zuurstofsoorten, die op hun beurt lokale weefselvernietiging veroorzaken (Barrado Solís et al. 2015; Choi et al. 2015).

Occlusie van de onderlip met plakband na toepassing van methylaminolevulinaatcrème
Fig. 3 Occlusie van de onderlip met plakband na MAL-toepassing
Lichtbeschermend verband dat drie uur op de onderlip wordt aangebracht
Fig. 4 Lichtbeschermend verband gedurende 3 uur

Daglicht-PDT (DA-PDT) is een nieuwe modaliteit waarbij de activering van het plaatselijke fotosensibiliserende middel wordt geïnduceerd door blootstelling aan natuurlijk daglicht, zonder dat voorafgaande occlusie vereist is. In twee onderzoeken met 12 patiënten liet het gebruik van DA-PDT voordelen zien: het pijnniveau nam af (Levi et al. 2013; Fai et al. 2015).

Er zijn geen specifieke gegevens die het cosmetische resultaat van een met fotodynamische therapie behandelde lip exact beschrijven. In onze ervaring zagen we een algehele lipverjonging met een jonger uiterlijk (Fig. 5 en 6), een egale kleur, een beter afgebakende overgang van het vermiljoen, een zacht en dunner epitheel en minder schilfering.

Onderlip met actinische cheilitis vóór fotodynamische therapie
Fig. 5 Onderlip vóór fotodynamische therapie
Onderlip na fotodynamische therapie, met een verjongd uiterlijk en egale kleur
Fig. 6 Onderlip na fotodynamische therapie

PDT: bijwerkingen en de behandeling hiervan

Pijn en een branderig gevoel tijdens bestraling zijn altijd aanwezig in verschillende mate. Oedeem, erytheem, blaarvorming, hemorragische korstvorming, jeuk, erosies, paresthesieën, schilfering en milde droogheid kunnen voorkomen. Deze reacties verdwijnen 5–14 dagen na de behandeling en koude, droge lucht helpt bij pijnbestrijding (Sotiriou et al. 2010; Yazdani Abyaneh et al. 2015). Na PDT vindt selectieve vernietiging van ongezond weefsel plaats, neemt de lokale immuunrespons toe en biedt de kortetermijnbehandeling de voordelen van minimaal erytheem, een verlaagd risico op littekenvorming en vernieuwing van het huidepitheel (Alexiades-Armenakas 2007; Kodama et al. 2007; Sotiriou et al. 2008; Rossi et al. 2008; Castaño et al. 2009).

Conventionele PDT voor actinische cheilitis is in verschillende publicaties gerapporteerd, met klinische en histologische genezingspercentages die variëren tussen 47% en 100%. Deze grote variatie in werkzaamheid kan deels worden verklaard door verschillende onderzoeksopzetten, waaronder verschillen in biologische eindpunten, lichtbronnen en follow-upperioden (Levi et al. 2013; Kim et al. 2013). Ondanks de observationele klinische resultaten is het belangrijk om rekening te houden met de significant hogere histologische recidiefpercentages (Sotiriou et al. 2010). Onvoldoende opname van de fotosensibilisator, als gevolg van verdunning door speeksel en snelle regeneratie van het slijmvliesepitheel in vergelijking met de huid, kan leiden tot een lagere werkzaamheid van de behandeling. PDT is een veelbelovende behandeloptie, ondersteund door uitstekende cosmetische resultaten na behandeling, maar verder onderzoek is noodzakelijk (Kim et al. 2013; Yazdani Abyaneh et al. 2015).

Ervaring van de auteur

De auteur voert altijd een lipbiopsie uit vóór elke behandeling van actinische cheilitis. Zowel een geïsoleerde laesie als de gehele lip kan worden behandeld. Wanneer fotodynamische therapie de voorkeursbehandeling is, worden korsten en schilfers zorgvuldig van de lip gecuretteerd; vervolgens wordt een 1 mm dikke laag van 20% methyl-5-aminolevulinaatcrème op de gehele lip aangebracht. Een wattenrol wordt bij de gingivale overgang geplaatst en de lip wordt gedurende 3 uur bedekt met een occlusief verband. Na verwijdering van de crème worden de laesies bestraald met 37 J/cm2 rood licht (635 nm). Er worden twee behandelsessies uitgevoerd met een tussenpoos van één week.

Conclusie

Actinische cheilitis is een chronische premaligné aandoening van de lip. Onbehandelde laesies kunnen zich ontwikkelen tot plaveiselcelcarcinoom, en behandelopties omvatten ablatieve, chirurgische en plaatselijke modaliteiten. Fotodynamische therapie is zowel een focale als een veldgerichte behandeling voor actinische cheilitis. De cosmetische resultaten en uitkomsten wijzen erop dat fotodynamische therapie een vergelijkbaar responspercentage kan bieden. Pijn en hoge kosten maken de methode soms onuitvoerbaar. Het is echter nog steeds noodzakelijk om de werkzaamheid van PDT te verhogen door optimalisatie van de behandelparameters.

Kernboodschappen

  1. Net als bij actinische keratose is het exacte overgangspercentage naar plaveiselcelcarcinoom onbekend; het relatieve risico wordt 2,5 keer hoger geacht.
  2. Behandeling van actinische cheilitis moet symptomen verlichten en het cosmetische uiterlijk verbeteren, maar nog belangrijker: de ontwikkeling van SCC voorkomen.
  3. Omdat de lip een cosmetisch gevoelige locatie is, moet bij behandelingen zoals PDT voor actinische cheilitis rekening worden gehouden met cosmetische resultaten.
  4. PDT heeft het voordeel dat het tijdelijke, milde tot matige cosmetische bijwerkingen heeft en het ongemak voor de patiënt minimaliseert.

Kruisverwijzingen

  • Daglicht-fotodynamische therapie en de relatie ervan met door licht beschadigde huid
  • Fotodynamische therapie voor door licht beschadigde huid
  • Transepidermale medicijnafgifte en fotodynamische therapie

Referenties

Alexiades-Armenakas M. Aminolevulinic acid photodynamic therapy for actinic keratoses/actinic cheilitis/acne: vascular lasers. Dermatol Clin. 2007;25:25–33.

Barrado Solís N, Molés Poveda P, Lloret Ruiz C, Pont Sanjuan V, Velasco Pastor M, Quecedo Estébanez E, et al. Ingenol mebutate gel treatment for actinic cheilitis: report of four cases. Dermatol Ther. 2015;28:79–82.

Calzavara-Pinton PG, Rossi MT, Sala R. Italian Group For Photodynamic Therapy. A retrospective analysis of real-life practice of off-label photodynamic therapy using methyl aminolevulinate (MAL-PDT) in 20 Italian dermatology departments. Part 2: oncologic and infectious indications. Photochem Photobiol Sci. 2013;12:158–65.

Castaño E, Comunión A, Arias D, Miñano R, Romero A, Borbujo J. Tratamiento de queilitis actínicas con terapia fotodinâmica. Actas Dermosifiliogr. 2009;100:895–8.

Choi SH, Kim KH, Song KH. Efficacy of ablative fractional laser-assisted photodynamic therapy for the treatment of actinic cheilitis: 12-month follow-up results of a prospective, randomized, comparative trial. Br J Dermatol. 2015;173:184–91.

Dufresne Jr RG, Curlin MU. Actinic cheilitis. A treatment review. Dermatol Surg. 1997;23:15–21.

Dufresne Jr RG, Cruz AP, Zeikus P, Perlis C, Jellinek NJ. Dermabrasion for actinic cheilitis. Dermatol Surg. 2008;34:848–50.

Fai D, Romanello E, Brumana MB, Fai C, Vena GA, Cassano N, et al. Daylight photodynamic therapy with methyl-aminolevulinate for the treatment of actinic cheilitis. Dermatol Ther. 2015;28:355–68.

Heaphy Jr MR, Ackerman AB. The nature of solar keratosis: a critical review in historical perspective. J Am Acad Dermatol. 2000;43:138–50.

Jadotte YT, Schwartz RA. Solar cheilosis: an ominous precursor: part I. Diagnostic insights. J Am Acad Dermatol. 2012a;66:173–84. quiz 185–6.

Jadotte YT, Schwartz RA. Solar cheilosis: an ominous precursor part II. Therapeutic perspectives. J Am Acad Dermatol. 2012b;66:187–98. quiz 199–200.

Kim SK, Song HS, Kim YC. Topical photodynamic therapy may not be effective for actinic cheilitis despite repeated treatments. Eur J Dermatol. 2013;23:917–8.

Kodama M, Watanabe D, Akita Y, Tamada Y, Matsumoto Y. Photodynamic therapy for the treatment of actinic cheilitis. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2007;23:209–10.

Kwon NH, Kim SY, Kim GM. A case of metastatic squamous cell carcinoma arising from actinic cheilitis. Ann Dermatol. 2011;23:101–3.

Levi A, Wulf HC, Enk CD. Two cases of actinic cheilitis responsive to daylight-activated photodynamic therapy (DA-PDT). Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2013;29:268–71.

Lim GF, Cusack CA, Kist JM. Perioral lesions and dermatoses. Dent Clin N Am. 2014;58:401–35.

Lima Gda S, Silva GF, Gomes AP, de Araújo LM, Salum FG. Diclofenac in hyaluronic acid gel: an alternative treatment for actinic cheilitis. J Appl Oral Sci. 2010;18:533–7.

Lucena EES, Costa DCB, Silveira EJD, Lima KC. Prevalence and factors associated to actinic cheilitis in beach workers. Oral Dis. 2012;18:575–9.

Martins-Filho PRS, Silva LCP, Piva MR. The prevalence of actinic cheilitis in farmers in a semi-arid northeastern region of Brazil. Int J Dermatol. 2011;50:1109–14.

Morton CA, McKenna KE, Rhodes LE. British Association of Dermatologists Therapy Guidelines and Audit Subcommittee and the British Photodermatology Group. Guidelines for topical photodynamic therapy: update. Br J Dermatol. 2008;159:1245–66.

Nelson CG, Spencer J, Nelson Jr CG. A single-arm, open-label efficacy and tolerability study of diclofenac sodium 3% gel for the treatment of actinic keratosis of the upper and lower lip. J Drugs Dermatol. 2007;6(7):712–7.

Nico MM, Rivitti EA, Lourenço SV. Actinic cheilitis: histologic study of the entire vermilion and comparison with previous biopsy. J Cutan Pathol. 2007;34:309–14.

Picascia DD, Robinson JK. Actinic cheilitis: a review of the etiology, differential diagnosis and treatment. J Am Acad Dermatol. 1987;17:255–64.

Ribeiro AO, Silva LCF, Martins-Filho PRS. Prevalence of the risk factors for actinic cheilitis in Brazilian fishermen and women. Int J Dermatol. 2014;53:1370–6.

Robinson JK. Actinic cheilitis. A prospective study comparing four treatment methods. Arch Otolaryngol Head Neck Surg. 1989;115:848–52.

Rogers 3rd RS, Bekic M. Diseases of the lip. Semin Cutan Med Surg. 1997;16:328–36.

Rossi R, Assad GB, Buggiani G, Lotti T. Photodynamic therapy: treatment of choice for actinic cheilitis? Dermatol Ther. 2008;21:412–5.

Samimi M. Chéilites: orientation diagnostique et traitement. Presse Med. 2016;45:240–50.

Savage NW, McKay C, Faulkner C. Actinic cheilitis in dental practice. Aust Dent J. 2010;55(Suppl 1):78–84.

Shah AY, Doherty SD, Rosen T. Actinic cheilitis: a treatment review. Int J Dermatol. 2010;49:1225–34.

Sotiriou E, Apalla Z, Koussidou-Erremonti T, Ioannides D. Actinic cheilitis treated with one cycle of 5-aminolaevulinic acid-based photodynamic therapy: report of 10 cases. Br J Dermatol. 2008;159:261–2.

Sotiriou E, Apalla Z, Chovarda E, Panagiotidou D, Ioannides D. Photodynamic therapy with 5-aminolevulinic acid in actinic cheilitis: an 18-month clinical and histological follow-up. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2010;24:916–20.

Sotiriou E, Lallas A, Goussi C, Apalla Z, Trigoni A, Chovarda E, et al. Sequential use of photodynamic therapy and imiquimod 5% cream for the treatment of actinic cheilitis: a 12-month follow-up study. Br J Dermatol. 2011;165:888–92.

Ulrich C, Forschner T, Ulrich M, Stockfleth E, Sterry W, Termeer C. Management of actinic cheilitis using diclofenac 3% gel: a report of six cases. Br J Dermatol. 2007;156(Suppl 3):43–6.

Ulrich M, González S, Lange-Asschenfeldt B, Roewert-Huber J, Sterry W, Stockfleth E, et al. Non-invasive diagnosis and monitoring of actinic cheilitis with reflectance confocal microscopy. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2011;25:276–84.

Yazdani Abyaneh MA, Falto-Aizpurua L, Griffith RD, Nouri K. Photodynamic therapy for actinic cheilitis: a systematic review. Dermatol Surg. 2015;41:189–98.

This site uses cookies

We use cookies to collect information about how you use this site. We use this information to make the website work as well as possible and improve our services.