Non-ablative Fractional Lasers for Scars
Niet-ablatieve fractionele lasers voor littekens
Roberto Mattos, Juliana Merheb Jordão, Kelly Cristina Signor and Luciana Gasques de Souza Mogi das Cruzes University, São Paulo, Brazilië Skin and Laser Center of Boom, Boom, België Hospital Universitário Evangélico de Curitiba, Curitiba, PR, Brazilië
Samenvatting
Kennis van de micro-omgeving van weefselherstel maakt een beter begrip mogelijk van het genezingsproces en van de technieken die momenteel worden gebruikt voor de correctie ervan. Er bestaan verschillende typen littekens, en de behandeling moet worden gekozen op basis van de laesie. Het werkingsmechanisme van de laser op littekens berust op twee pijlers: het verminderen van de bloedstroom en het reorganiseren van collageenvezels. Apparaten die beschikbaar zijn voor littekenbehandeling omvatten intens gepulseerd licht (IPL) in de vasculaire modus, niet-ablatieve lasers en ablatieve lasers. In dit hoofdstuk bespreken we niet-ablatieve lasers voor littekenbehandeling.
Trefwoorden Niet-ablatieve laserNiet-ablatieve littekensKeloïdenWeefselherstelBloedstroomCollageenreorganisatieHuidremodellering
Introductie
Bij zoogdieren genezen wonden die bij de foetus tot het eerste trimester van de zwangerschap ontstaan door regeneratie, waardoor weefsel ontstaat met dezelfde kenmerken als het oorspronkelijke weefsel (Ferguson et al. 1996). Na deze periode leidt het ontstekingsproces, gericht op het bestrijden van infectie, echter tot een litteken dat verschilt van de omringende huid. Dit kan zich presenteren als een atrofisch, hypertrofisch of keloïdaal litteken (Ferguson et al. 1996; Mccallion and Ferguson 1996; Ferguson and O’Kane 2004).
Door de micro-omgeving van weefselherstel te kennen, kunnen we het genezingsproces en de technieken die momenteel voor de correctie ervan worden gebruikt, begrijpen (Profyris et al. 2012; Martin and Leibovich 2005).
Stadia van het genezingsproces
Genezing is onderverdeeld in drie stadia: ontsteking, proliferatie en remodellering. Het is echter een dynamisch proces, waardoor fasen elkaar op elk moment kunnen overlappen (Profyris et al. 2012).
Ontstekingsfase
Deze begint onmiddellijk nadat de epitheliale integriteit is verbroken en duurt 1–3 dagen. Wanneer zich een letsel voordoet, is de onmiddellijke prioriteit hemostase, die wordt bereikt door activering van de extrinsieke route. Er wordt een hemostatische prop van fibrine gevormd die door de komst van bloedplaatjes wordt gestold. Deze fungeert tevens als mechanische barrière tegen het binnendringen van micro-organismen en voorkomt bloeding. Het is een tijdelijke matrix voor celmigratie en een reservoir van cytokinen en groeifactoren (Profyris et al. 2012; Werner and Grose 2003).
Zodra het risico op bloeding voorbij is, is de volgende prioriteit het verwijderen van dood weefsel en het voorkomen van infectie. Tijdens de eerste 5 dagen bereiken neutrofielen en macrofagen het letselgebied en elimineren via fagocytose en productie van lokale proteasen micro-organismen en verwijderen dood weefsel. Ze scheiden ook talrijke groeifactoren, chemokinen en cytokinen af. Deze moleculen zijn essentieel voor de signalering van de gebeurtenissen die in de proliferatieve fase zullen plaatsvinden (Profyris et al. 2012; Werner and Grose 2003).
Proliferatieve fase
De functie ervan is wondgenezing. Deze begint rond de vierde dag en duurt ongeveer 3 weken (Park and Barbul 2004).
Granulatieweefsel is het kenmerk van de proliferatieve fase en wordt zo genoemd vanwege het granulaire uiterlijk, gevormd door nieuwe bloedvaten (60% van de samenstelling) (Dvorak 2005). Het vervangt de hemostatische fibrineprop uit de ontstekingsfase (Park and Barbul 2004).
De proliferatieve fase kan in drie stappen worden verdeeld:
- De eerste stap is de verhoogde vasculaire permeabiliteit die wordt geïnduceerd door cytokinen zoals vasculaire endotheliale groeifactoren (VEGF). Verhoogde permeabiliteit van microvaten maakt extravasatie van macromoleculen mogelijk, zoals fibrinogeen en andere stollingseiwitten, wat resulteert in extravasculaire fibrinedepositie (Dvorak 2002).
- In de volgende stap vinden angiogenese en migratie van endotheelcellen plaats. Veel moleculen zijn bij deze fase betrokken: fibroblastgroeifactoren (FGFs), vasculaire endotheliale groeifactoren (VEGF), transformerende groeifactor (TGF)-β, angiogenine, angiotropine en angiopoëtine-1. Bovendien is de van bloedplaatjes afkomstige groeifactor (PDGF) gerelateerd aan celmigratie en fibroblastactivatie, en verschaft deze een structureel netwerk waarover endotheelcellen prolifereren en nieuwe bloedvaten vormen (Dvorak 2002).
- Epithelialisatie is essentieel voor het herstel van de weefselintegriteit. De epitheliale bedekkende cellen prolifereren en migreren onder invloed van specifieke cytokinen vanaf de wondranden in een poging de wond te sluiten. Dit proces wordt re-epithelialisatie genoemd. Re-epithelialisatie van een wond door keratinocyten is het resultaat van de combinatie van de proliferatieve fase met migratie van cellen nabij de laesie. Keratinocyten migreren van de resterende huid bij de laesie naar de uiteinden ervan (Profyris et al. 2012; Dvorak 2002; Martin and Leibovich 2005). TGF-β is het belangrijkste cytokine dat bij deze stap betrokken is (Werner and Grose 2003; Santoro and Gaudino 2005).
Remodelleringsfase
Deze begint in de derde week, duurt maximaal 1 jaar en moet worden gezien als een poging om het normale weefsel te herstellen (Santoro and Gaudino 2005). De derde fase van genezing bestaat uit remodellering, die 2–3 weken na het ontstaan van de laesie begint en 1 jaar of langer kan duren. Het belangrijkste doel van de remodelleringsfase is het bereiken van maximale trekkracht door reorganisatie, degradatie en hersynthese van de extracellulaire matrix. In deze laatste genezingsfase wordt geprobeerd de normale weefselstructuur te herstellen, en wordt het granulatieweefsel geleidelijk geremodelleerd tot littekenweefsel dat minder cellulair en vasculair is. Het vertoont een progressieve toename van de concentratie collageenvezels. In deze fase wordt de matrix afgezet en verandert de samenstelling ervan vervolgens. Wanneer de wond gesloten is, ondergaat collageen type III degradatie en neemt de synthese van collageen type I toe (Profyris et al. 2012; Mattos et al. 2009).
De belangrijkste reden waarom er geen morfologisch identiek weefsel wordt gereproduceerd tijdens het genezingsproces, is de architectonische rangschikking van het nieuwe collageen in parallelle banden in plaats van in een netwerk zoals bij normale huid; bovendien valt de afwezigheid van haarzakjes, talgklieren en zweetklieren op (Profyris et al. 2012).
Littekens
De klinische classificatie van een litteken is leidend bij de therapeutische keuze (Mattos et al. 2009; Mutalik 2005). Voor behandelingsdoeleinden kunnen littekens voornamelijk in drie typen worden verdeeld (Osório and Seque 2012):
- Hypertrofisch
- Keloïden
- Atrofisch
Hypertrofische littekens zijn erythemateuze, verheven, stevige nodulaire laesies. De groei van hypertrofische littekens blijft beperkt tot de plaats van de oorspronkelijke weefselbeschadiging, in tegenstelling tot keloïden, die zich buiten de grenzen van de aanvankelijke wonden uitbreiden en vaak zonder regressie verder groeien (Osório and Seque 2012; Sobanko and Alster 2012).
Keloïdale littekens presenteren zich als roodpaarse papels en noduli, vaak op de voorzijde van de borst, schouders en bovenrug. Ze komen vaker voor bij mensen met een donkere huid en kunnen, net als hypertrofische littekens, jeukend en anesthetisch zijn en cosmetisch ontsierend zijn. Hoewel de histologie van hypertrofische littekens niet te onderscheiden is van andere littekenprocessen, kan de histologie van keloïden worden herkend aan verdikte bundels gehyaliniseerd collageen, lukraak gerangschikt in kluwens en noduli (Sobanko and Alster 2012; Osório and Seque 2012; Mattos et al. 2009; Mutalik 2005).
Atrofische littekens daarentegen zijn dermale depressies die het gevolg zijn van de eerder genoemde acute ontstekingsprocessen. De ontsteking die gepaard gaat met atrofische littekens leidt tot collageenvernietiging met dermale atrofie. Atrofische littekens zijn aanvankelijk erythemateus en worden na verloop van tijd in toenemende mate hypogepigmenteerd en fibrotisch. De meest voorkomende oorzaken zijn acne, postoperatief letsel en brandwonden (Osório and Seque 2012; Sobanko and Alster 2012).
Acnelittekens ontstaan door een afwijking in het ordelijke genezingspatroon en kunnen ingrijpende psychosociale gevolgen hebben voor patiënten; daarom moeten ze waar mogelijk worden behandeld. Atrofische acnelittekens worden onderverdeeld in drie typen: ice pick, rolling en boxcar. Ice-picklittekens zijn smalle, V-vormige epitheliale kanalen die tot in de diepe dermis of het onderhuidse weefsel reiken. Rollinglittekens zijn breed en golvend omdat ze worden vastgetrokken door de onderliggende dermis. Boxcarlittekens ten slotte zijn scherp begrensde epitheliale kanalen die tot in de dermis reiken, maar in tegenstelling tot ice-picklittekens niet smaller worden aan de basis. Dit classificatiesysteem maakt het mogelijk behandelingen te indiceren voor het specifieke type littekenvorming (Osório and Seque 2012).
De behandeling van ontsierende littekens is een grote uitdaging voor de dermatoloog. Tot op heden wordt geen enkele behandeling als ideaal beschouwd voor littekens. Siliconengels of -tapes worden veel gebruikt en aanbevolen voor recente littekens. Intralesionale infiltratie met corticosteroïden is de meest gebruikelijke optie voor keloïden en hypertrofische littekens. Peelings, subcisie, dermabrasie en chirurgische excisie zijn traditionele opties voor atrofische littekens (Mattos et al. 2009; Mutalik 2005).
Onvolledige littekenverwijdering, verslechtering van het litteken, weefselfibrose en blijvende pigmentveranderingen hebben de klinische bruikbaarheid van deze behandelingen beperkt. Vooruitgang in lasertechnologie heeft onderzoekers ertoe aangezet het mogelijke gebruik ervan te bestuderen voor deze therapeutisch moeilijke aandoening. Lasercorrectie van littekens is een goed verdragen procedure met klinisch aantoonbare werkzaamheid en minimale bijwerkingen, en kan worden gecombineerd met de hierboven genoemde littekenbehandelingen (Sobanko and Alster 2012).
Naast de indicatie voor de behandeling van bestaande littekens, hebben recente onderzoeken een nieuwe therapeutische mogelijkheid aan het licht gebracht: de preventie van hypertrofische littekens bij gepredisponeerde patiënten (Mattos et al. 2009; Mutalik 2005).
Lasers
Er is veel onderzoek gedaan naar hoe lasersystemen werken bij de behandeling en preventie van littekens. Het werkingsmechanisme van deze technologieën op littekens is nog steeds slecht opgehelderd. Aangenomen wordt dat het therapeutische effect berust op twee pijlers:
- Vermindering van de bloedstroom: aangezien littekens een viermaal grotere bloedstroom hebben dan normaal weefsel, in stand gehouden door angiogenese en VEGF-productie, moet het apparaat op zijn minst enig vermogen hebben om vasculaire schade te veroorzaken (Mattos et al. 2009; Mutalik 2005).
- Vermindering, reorganisatie en remodellering van collageen (Profyris et al. 2012).
Van drie categorieën lasers is aangetoond dat ze littekens verbeteren, waarbij duizenden tot miljoenen microscopische thermische wonden worden gecreëerd, verspreid over de dermis, met of zonder enige epidermale schade. Ten eerste produceren pulsed-dyelasers (PDL's) in het millisecondegebied en vergelijkbare apparaten selectieve fotothermolyse van kleine bloedvaten. Ten tweede produceren Q-switched Nd:YAG-lasers in het nanosecondegebied selectieve fotothermolyse van microvaten en gepigmenteerde cellen. Ten derde produceren ablatieve en niet-ablatieve fractionele lasers (NAFL's) reeksen niet-selectieve microscopische thermische schadezones in de gehele epidermis en dermis (Profyris et al. 2012; Anderson et al. 2014; Kauvar 2014).
Beschikbare apparatuur voor littekenbehandeling
- Intens gepulseerd licht (IPL) in de vasculaire modus
- Niet-ablatieve lasers:
- Pulsed-dyelaser (PDL), 585 nm of 595 nm
- Nd:YAG 1064 nm, lange puls
- Nd:YAG 1064 nm, ultrapulsed (Genesis)
- Nd:YAG 532 nm
- Diode, 800 nm of 1340 nm
- 755 nm alexandrite
- Erbiumglas: 1550 nm en 1540 nm
- Nd:YAP 1340 nm
- Thulium 1927 nm
- Ablatieve lasers:
- CO2
- Erbium 2940 nm
Binnen het bestek van dit hoofdstuk bespreken we bij voorkeur behandeling met niet-ablatieve lasers, en strekken we ons uit tot vasculaire lasers vanwege het belang van de vaatbenadering, zoals eerder vermeld.
Om te bepalen welk lasersysteem het beste is voor littekenbehandeling, is het noodzakelijk om het type en de ernst van het litteken te kennen, evenals de tolerantie en verwachtingen van de patiënt. Dyschromie (erytheem, hyperpigmentatie of hypopigmentatie), littekentype (hypertrofisch, vlak of atrofisch), locatie op het lichaam (gezicht, hals of been) en patiëntkenmerken (huidfototype en comorbide aandoeningen) moeten in overweging worden genomen (Profyris et al. 2012; Sobanko and Alster 2012; Anderson et al. 2014).
Door een flitslamp gepompte pulsed-dyelaser (585 en 595 nm)
Er is geen consensus over het precieze mechanisme waarmee de PDL zijn effect op littekens uitoefent. Het is aangetoond dat de PDL de expressie van transformerende groeifactor-β, fibroblastproliferatie en depositie van collageen type III vermindert. Andere plausibele verklaringen zijn selectieve fotothermolyse van het vaatstelsel; vrijgekomen bestanddelen van mestcellen (zoals histamine en interleukinen) die het collageenmetabolisme zouden kunnen beïnvloeden; en de verhitting van collageenvezels en verbreking van disulfidebruggen met daaropvolgende herschikking van collageen (Mattos et al. 2009; Mutalik 2005; Sobanko and Alster 2012).
De PDL is inderdaad succesvol geweest in het verbeteren van de diepte van matig atrofische acnelittekens in het gezicht, waarschijnlijk door stimulatie van collageenremodellering. Voor hypertrofische littekens bestaat het meeste bewijs voor de 585 nm PDL, wat aangeeft dat dit het best onderzochte apparaat voor deze behandeling is. Als gevolg van dit onderzoek is de vaatspecifieke 585 nm PDL (Cynergy®) de laser bij uitstek voor de behandeling van hypertrofische, erythemateuze acnelittekens en keloïden. Voor de 595 nm PDL (VBean®) is matige werkzaamheid gevonden (34–66% verbetering) (Gira et al. 2004; Sobanko and Alster 2012; Vrijman et al. 2011).
Bij toepassing van de PDL moet het gehele oppervlak van de laesie worden behandeld met aangrenzende, niet-overlappende pulsen in één gang, of totdat een paarsachtig erytheem wordt bereikt (eindpunt) (Gira et al. 2004).
Minimaal purpurische instellingen verminderen erytheem met minimale risico's. Niet-purpurische instellingen verbeteren eveneens erytheem, maar lijken gepaard te gaan met minder roodheidsvermindering per behandelsessie (Anderson et al. 2014).
Voorgestelde parameters zijn (Mattos et al. 2009):
- Fluence van 6–7,5 J/cm2 met een spot van 5–7 mm.
- Fluence van 4,5–5,5 J/cm2 met een spot van 10 mm.
- De meest gebruikte pulsduren zijn 0,45 en 1,5 ms.
- Verlaag de fluence met 0,5 J/cm2 bij patiënten met hogere fototypes, op gevoelige plekken zoals de hals, borst en oogleden, of als er na de vorige sessie blaasjes en korsten waren.
- De fluence kan in volgende sessies worden verhoogd als de vorige sessie suboptimaal was.
Bij het kiezen van de beste behandeloptie is de grootte van het litteken erg belangrijk, omdat laserbehandeling bij zeer grote littekens onpraktisch kan worden door de hogere kosten van wegwerpartikelen (Gira et al. 2004; Mattos et al. 2009).
Q-switched frequentieverdubbelde Nd:YAG 532 nm
Deze laser is het enige apparaat dat zich specifiek op pigmentatie richt. Een klinische studie met een klein aantal patiënten en een hoog risico op bias rapporteerde een geringe verbetering op de Vancouver General Hospital-schaal (Vrijman et al. 2011; Osório and Seque 2012).
Diodelaser (laserondersteunde huidgenezing, 810 nm)
Het werkingsmechanisme is nog niet volledig vastgesteld. De laser genereert warmte die de afgifte van cytokinen en de synthese van eiwitten die bij het genezingsproces betrokken zijn, veroorzaakt (Osório and Seque 2012).
Voorgestelde parameters zijn:
- Spot van 4 mm.
- Fluence: 80–120 J/cm2 — bij hogere fluences worden brandwonden gemeld.
Niet-ablatieve fractionele lasers
Niet-ablatieve fractionele lasers hebben een superieur veiligheidsprofiel vergeleken met ablatieve lasers (Tziotzios 2012). Dit type laser wordt beter verdragen en is minder invasief dan niet-fractionele lasers, met goede resultaten bij verschillende indicaties (Osório and Seque 2012). Het wordt zelfs bij hogere huidtypes als veilig beschouwd en is de eerste keuze voor deze patiënten.
Niet-ablatieve fractionele lasers omvatten een reeks apparaten — in totaal ongeveer dertig — waarvan de golflengten zich in het infrarood bevinden en waarvan het doelwit water is. De doelen zijn collageenstimulatie, normalisatie van de kleur en remodellering van littekens (Tziotzios 2012).
Ze veroorzaken coagulatieve, fractionele, gelokaliseerde thermische schade en epidermale necrose in microscopische behandelzones (MTZ's), gescheiden door gebieden met normale huid. Vanuit dit intacte weefsel migreren epidermale cellen naar het beschadigde gebied om genezing te bewerkstelligen (Tziotzios et al. 2012).
Het behoud van een histologisch intact stratum corneum kenmerkt het als een niet-ablatieve laser: het maakt re-epithelialisatie binnen 48 uur mogelijk, behoudt de epidermale barrièrefunctie en minimaliseert bijwerkingen (Mattos and Jordão 2012).
In een poging het werkingsmechanisme op te helderen, rapporteerden Laubach et al. in 2006 dat deze lasers microscopisch epidermaal necrotisch debris (MEND) produceren dat diep gelegen melanine naar het oppervlak brengt, wat de verbetering van de huidskleur verklaart. Hantash et al. toonden de eliminatie van elastische vezels via MEND aan. Ten slotte toonden Goldberg et al. aan dat nieuwe melanocyten en vitale huidkeratinocyten het gebied opnieuw bevolken (Mattos and Jordão 2012).
Amann et al. bestudeerden ex vivo de effecten van NAFL op de huidmorfologie en de moleculaire effecten op genregulatie. Menselijke driedimensionale (3D) organotypische huidmodellen werden bestraald met niet-ablatieve fractionele erbiumglaslasersystemen, waardoor qRT-PCR-, microarray- en histologische onderzoeken op dezelfde en op verschillende tijdstippen mogelijk waren. Drie dagen na behandeling werd een verlaagde mRNA-expressie van matrixmetalloproteinasen (MMP's) 3 en 9 waargenomen. MMP3 bleef ook op eiwitniveau gedownreguleerd, terwijl de expressie van andere MMP's zoals MMP9 zich vijf dagen na bestraling herstelde of zelfs werd opgereguleerd. Ontstekingsgerelateerde genregulatoire responsen, gemeten aan de expressie van chemokine (C-X-C-motief)-liganden (CXCL1, 2, 5, 6) en interleukine-expressie (IL8), waren overwegend verminderd. Epidermale differentiatiemarkers zoals loricrine, filaggrine-1 en filaggrine-2 werden door beide geteste laseroptieken opgereguleerd, wat wijst op mogelijke epidermale betrokkenheid. Deze effecten werden ook op eiwitniveau aangetoond in immunofluorescentieanalyse. Dit onderzoek laat door erbiumglaslaser geïnduceerde regulatie van MMP- en interleukine-expressie zien. De auteurs speculeren dat deze veranderingen op genexpressieniveau een rol zouden kunnen spelen bij dermale remodellering, ontstekingsremmende effecten en toegenomen epidermale differentiatie (Amann et al. 2016).
Een aantal onderzoeken heeft lichte tot matige verbetering aangetoond van atrofische acnelittekens met deze niet-ablatieve lasers. In deze context zijn alleen patiënten met boxcar- en rollinglittekens — uitzetbare littekens — uitstekende kandidaten voor laserresurfacing. De meeste diepgelegen ice-picklittekens reageren beter op punch-excisie dan op fractionele lasers, terwijl rollinglittekens mogelijk subcisie nodig hebben, gevolgd door een fractionele laserbehandeling. Omdat acnelittekens gewoonlijk een mengsel zijn van ice-pick-, boxcar- en rollinglittekens, hangt het uiteindelijke effect van fractionele lasers meer af van het overheersende littekentype dan van de gebruikte fractionele laser (Tziotzios 2012; Sobanko and Alster 2012; Sardana et al. 2014).
Recente onderzoeken hebben toenemend bewijs geleverd voor de rol van NAFL bij hypertrofische littekens. Littekens jonger dan 1 jaar geven de beste resultaten. Littekenpigmentatie en elasticiteit zijn de parameters met de beste respons; vascularisatie en verheffing vertonen de meest subtiele resultaten. Verschillende auteurs stellen voor om ongeveer 2–3 weken na de operatie te beginnen met laserbehandeling van littekens (Tziotzios 2012). Sommige auteurs bevelen het gebruik van fractionele ablatieve of niet-ablatieve lasers aan om de ontwikkeling van hypertrofische littekens na een operatie te voorkomen. Jang et al. vergeleken het gebruik van fractionele ablatieve en niet-ablatieve lasers op recente thyroïdectomielittekens. Na vier laserbehandelingen waren beide typen fractionele laserbehandeling succesvol; de resultaten wezen er echter op dat een grotere effectiviteit kan worden bereikt met respectievelijk de ablatieve en de niet-ablatieve laser voor hypertrofische littekens en vroege erythemateuze littekens (Jang et al. 2016). Keloïdale littekens mogen niet met niet-fractionele ablatieve lasers worden behandeld vanwege het risico op verslechtering (Sobanko et al. 2015).
Laserapparaten op de markt
- 915 nm diode: recent op de markt gebracht; deze laser combineert een fractionele niet-ablatieve laser met radiofrequentie in dezelfde puls. Hij wordt veel gebruikt op gelokaliseerde gebieden (perioculair en perilabiaal) voor een grotere opwarming en betere resultaten. Op benige gebieden moet de radiofrequentie-energie worden verlaagd, omdat zowel de hitte-intensiteit als het risico op bijwerkingen toeneemt. Erytheem is van voorbijgaande aard (Sobanko and Alster 2012).
- 1320 nm Nd:YAG met lange puls: deze wordt gecombineerd met een epidermale temperatuursensor en een cryogeenspray ter bescherming van de huid. De warmtediffusie in de dermis is groot. De laser wordt toegepast in stampmodus, en de spots variëren van 3 tot 10 mm. Prospectieve onderzoeken met de 1320 nm Nd:YAG-laser voor atrofische acnelittekens hebben bescheiden werkzaamheid aangetoond zonder noemenswaardige bijwerkingen (Sobanko and Alster 2012).
- 1340 nm Nd:YAG: deze heeft de laagste waterabsorptiecoëfficiënt, waardoor de penetratie in de dermis toeneemt. De pulsduur varieert van 3 tot 10 ms; de dichtheid van het handstuk varieert van 100 tot 400 MTZ's. Laserenergie wordt in stampmodus aan de dermis afgegeven. Een epidermale koeler is verplicht om de epidermis tegen brandwonden te beschermen. Het belangrijkste voordeel van deze technologie is de afwezigheid van verbruiksartikelen (Mattos and Jordão 2012).
- 1440 nm Nd:YAG: dit zeer snelle handstuk geeft een verhoogd risico op brandwonden en postinflammatoire hyperpigmentatie. De pulsduur varieert van 3 tot 10 ms; er zijn handstukopties van 10, 12 en 15 mm; de energie varieert van 2 tot 80 mJ per microbundel. De punt heeft een koelsysteem om epidermale bescherming te waarborgen. Deze technologie heeft geen verbruiksartikelen (Mattos and Jordão 2012).
- 1450 nm diode: de fluence varieert van 8 tot 25 J/cm2; er zijn handstukopties van 4 en 6 mm; de laser is gekoppeld aan een cryogeenspray. Deze diodelaser liet een groter klinisch effect zien met minder bijwerkingen (Sobanko and Alster 2012).
- 1540 nm erbiumglaslaser: deze wordt toegepast in stampmodus; de pulsduur varieert van 10 tot 100 ms; de energie varieert van 20 tot 100 mJ/cm2. Hij heeft een met saffier gekoelde punt, een lagere schotsnelheid en geen verbruiksartikelen (Mattos and Jordão 2012).
- 1440 en 1540 nm in hetzelfde apparaat: dit zorgt voor 20–50% meer diepte van de thermische schade. Het heeft een gekoelde saffierpunt, wat de veiligheid vergroot (Mattos and Jordão 2012).
- 1550 nm erbiumglas: deze maakt automatische controle mogelijk van de dichtheid, breedte en diepte van de stollingskolom. De toediening is snel maar pijnlijk. Deze NAFXL kan maximaal 70 mJ energie afgeven tot een diepte van 300–1400 μm; de MTZ-dichtheid kan worden gekozen, waarmee het percentage behandelde huid wordt ingesteld op 5–48%. Er kunnen meerdere gangen in verschillende richtingen worden toegepast met koelintervallen om bijwerkingen te voorkomen. Gezien de geschatte diepte van de gezichtshuid (voorhoofd, neus, mediale en laterale wangen, lippen, kin) van ongeveer 2196 μm, bestaande uit de epidermis (105 μm), papillaire dermis (105 μm) en reticulaire dermis (1986 μm), onderzocht een recente review de correlatie tussen diepte en energie voor alle fractionele lasers. Voor de 1550 nm fractionele laser vond de review dat voor elke mJ de stollingsdiepte met ongeveer 10 μm toenam (10 mJ/100–150 μm). Aldus kan met een dosis van 70–100 mJ een diepte van 700–1000 μm worden bereikt, wat voldoende zou zijn om de meeste oppervlakkige en sommige diepe atrofische littekens te verbeteren (Sardana et al. 2014).
- Consensusrichtlijnen voor NAFXL-parameters bij de behandeling van acnelittekens zijn voorgesteld voor verschillende huidfototypes. Bij gebruik van een 1550 nm erbiumglaslaser zijn voor lichtere huidfototypes (I–III) de aanbevolen instellingen een energie van 30–70 mJ, behandelniveau 7–11 en 8–12 gangen. Voor donkere huidfototypes (IV–VI) worden energie-instellingen van 30–70 mJ aanbevolen met minder gangen en een lagere behandeldichtheid om postinflammatoire hyperpigmentatie te verminderen (Sobanko and Alster 2012).
- 1927 nm thuliumlaser en 1550 nm erbiumglaslaser gecombineerd in hetzelfde handstuk: de pulsen zijn snel, in scannermodus. Het geïntegreerde koelsysteem zorgt voor comfort, en het systeem maakt selectie mogelijk van het dekkingspercentage en de agressiviteit. Het aantal gangen wordt door het apparaat berekend en vereist verschillende spotgrootten naargelang de geselecteerde energie. Het combineren van de twee golflengten maakt een effectieve behandeling van zowel het huidoppervlak als de dermis mogelijk (Mattos and Jordão 2012).
Behandeling van atrofische littekens
Atrofische littekens zijn dermale depressies die het gevolg zijn van een relatief tekort aan collageen na een letsel, of die gepaard gaan met aandoeningen zoals acne. Het doel van laserbehandeling in deze context is het stimuleren van neocollagenese en remodellering in de atrofische gebieden. De synthese van nieuw collageen wordt sterk gestimuleerd door fractionele lasertherapie, en eerdere onderzoeken hebben een consistente werkzaamheid aangetoond voor atrofische littekens als gevolg van acne en trauma. Voor relatief atrofische, ondiepe of vlakke littekens lijkt NAFXL resultaten te bereiken die vergelijkbaar zijn met die van AFXL (ablatieve fractionele laser) (Vrijman et al. 2011; Anderson et al. 2014).
Voor acnelittekens bij fototypes IV, V en VI, waaronder de Aziatische huid, is NAFXL een effectieve en veilige optie vergeleken met placebo (Yang et al. 2016). Hoewel NAFXL over het algemeen beter wordt verdragen dan AFXL, kan meer dan één sessie nodig zijn (Vrijman et al. 2011).
Een andere optie voor atrofische littekens is de PDL, met bevredigende resultaten bij het verbeteren van de diepte van matig atrofische acnelittekens in het gezicht, waarschijnlijk door stimulatie van collageenremodellering (Vrijman et al. 2011; Sobanko and Alster 2012).
Behandeling van hypertrofische littekens
Op basis van beschikbare gegevens uit gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken heeft siliconengel of -folie de voorkeur als eerstelijnstherapie voor lineaire hypertrofische littekens. Wanneer een kuur van 2 maanden met siliconengel of -folie niet effectief blijkt, of wanneer het litteken ernstig of jeukend is, of beide, is aanvullende intralesionale injectie met corticosteroïden of 5-fluorouracil (5-FU) geïndiceerd. Wanneer deze eerste stappen falen, moet lasertherapie worden overwogen (Gold et al. 2014).
De eerste lasers die werden gebruikt bij de behandeling van hypertrofische littekens waren ablatief (CO2-laser) en vertoonden recidiefpercentages van 90% en hoger (Vrijman et al. 2011). De incidentie van bijwerkingen was eveneens vrij hoog, waardoor andere alternatieven werden ontwikkeld (Tziotzios et al. 2012). Gefractioneerde lasers en intens gepulseerd licht (IPL) zijn relatief nieuwe technieken voor de behandeling van littekens.
Een andere categorie die wordt gebruikt voor hypertrofische littekens bestaat uit lasers met een golflengte gericht tegen oxyhemoglobine, zoals de 585 nm of 595 nm PDL, de 1064 nm laser met lange puls en kaliumtitanylfosfaat (KTP) 530 nm. Deze lasers beschadigen de bloedvaten, waardoor erytheem, teleangiëctasieën en het ontstekingsproces afnemen. Via thermische schade werkt de PDL in op collageenvezels. Deze synergetische effecten maken de PDL de ideale behandeling voor hypertrofische littekens en keloïden (Mattos et al. 2009; Gira et al. 2004).
Van deze technologieën is bekend dat de respons op littekens variabel is, afhankelijk van (Mattos and Jordão 2012):
- Dikte: een betere respons bij minder dikke littekens
- Etiologie: een betere respons bij georganiseerde littekens, zoals littekens na chirurgische ingrepen
- Volwassenheid: betere resultaten bij recente littekens
Om de respons van resistente hypertrofische littekens te verbeteren, wordt een combinatie van siliconengel en lasertherapie gesuggereerd. Het gelijktijdige gebruik van intralesionale corticosteroïden of fluorouracil met de PDL heeft een aanvullend voordeel aangetoond bij proliferatieve littekens. Intralesionale injecties met corticosteroïden (20 mg/mL triamcinolon) kunnen gemakkelijker onmiddellijk na in plaats van vóór PDL-bestraling worden toegediend, omdat het met laser bestraalde litteken oedemateus wordt, waardoor de naald gemakkelijker binnendringt. Een andere overweging is dat wanneer corticosteroïdeninjectie vóór laserbestraling wordt uitgevoerd, de huid verbleekt en minder ontvankelijk wordt voor vaatspecifieke bestraling (Osório and Seque 2012).
Behandeling van brandwondlittekens
De behandeling van brandwondlittekens is complex en vereist vaak gecombineerde of alternatieve therapieën, waaronder siliconenfolie; geïndividualiseerde druktherapie; massage en/of fysiotherapie; toediening van corticosteroïden; en chirurgische ingrepen. Massage, hydrocolloïden en antihistaminica kunnen aan het behandelschema worden toegevoegd om jeuk te verlichten (Michael et al. 2014).
Het meest recente klinische consensus over de behandeling van brandwondlittekens stelt dat fractionele lasers significant effectiever zijn voor verbetering van brandwondlittekens dan PDL of Q-switched Nd:YAG-lasers. Er zijn weinig gecontroleerde, prospectieve onderzoeken die de vergelijkende werkzaamheid van verschillende fractionele apparaten hebben geëvalueerd, maar vroege rapporten en onze klinische ervaring suggereren dat AFXL een krachtiger remodelleringsrespons kan induceren dan NAFXL. Huidige AFXL-apparaten hebben een significant grotere mogelijke diepte van thermische schade dan NAFXL-apparaten (respectievelijk ongeveer 4,0 en 1,8 mm) (Mattos and Jordão 2012).
De meeste patiënten melden binnen enkele dagen tot weken na elke behandeling een aanzienlijke verbetering van pijn, jeuk en fysieke mobiliteit. Een snelle verbetering is doorgaans zichtbaar bij depigmentatie, gevolgd door een geleidelijke verbetering van de textuur en mogelijk van het bewegingsbereik. Pulsed-dyelasers en fractionele lasers hebben verschillende en mogelijk synergetische rollen bij de behandeling van brandwondlittekens. Ontstoken, erythemateuze littekens in de eerste jaren na het letsel zijn het meest ontvankelijk voor PDL-behandeling. Ablatieve fractionele lasers geven doorgaans de grootste verbetering bij hypertrofische en vernauwde littekens, met of zonder toevoeging van intralesionale of topische medicatie (bijv. corticosteroïden) (Michael et al. 2014).
Niet-ablatieve fractionele lasers zijn effectief en ongeveer gelijkwaardig aan AFL's voor de behandeling van atrofische of vlakke, rijpe littekens. Pigmentafwijkingen (hypopigmentatie, hyperpigmentatie of depigmentatie) lijken sneller te verbeteren dan textuurafwijkingen tijdens een kuur met fractionele laserbehandelingen (Mattos and Jordão 2012).
Vroegtijdige interventie (binnen enkele weken tot maanden na het letsel) kan voordelig zijn bij het beperken van de vorming en progressie van littekencontracturen, met aanzienlijke voordelen voor de revalidatie van de patiënt, en kan een potentiële doorbraak betekenen in de behandeling van traumatische littekens (Mattos and Jordão 2012).
Het optimale tijdstip om met fractionele laserbehandeling te beginnen is niet vastgesteld. Ons inziens lijken AFXL en NAFXL echter significant eerder dan 1 jaar na het letsel goed te worden verdragen. Behandeling van pas genezende wonden met een instabiele epidermale bedekking in de eerste 1–3 maanden na het letsel kan leiden tot onvoorspelbare en potentieel schadelijke resultaten. Klinische ervaring suggereert evenwel dat wonden die geëpithelialiseerd en relatief rijp zijn, met focale erosies en ulceraties, sneller kunnen genezen na AFXL-behandeling. Jongere littekens (binnen het eerste jaar na het letsel) zijn vaak minder tolerant voor agressieve behandeling dan rijpere littekens, en laserparameters moeten zorgvuldig worden gekozen wat betreft instellingen en combinatietherapieën. Een minimuminterval van 1 maand tussen fractionele laserbehandelingen wordt gesuggereerd, en de behandelingen worden voortgezet totdat een therapeutisch plateau of de behandeldoelen zijn bereikt (Mattos and Jordão 2012).
Behandeling van keloïdale littekens
De eerstelijnstherapie voor kleine keloïden bestaat uit de combinatie van siliconengel of -folie met maandelijkse intralesionale corticosteroïdeninjecties. Contact- of intralesionale cryotherapie is een potentieel nuttige aanvulling voor deze laesies, maar wordt in de klinische praktijk nog niet op grote schaal gebruikt bij de behandeling van keloïden. Een oraal analgeticum en intralesionale lokale anesthesie kunnen worden gebruikt om de pijn tijdens cryotherapie te verminderen. Indien binnen 8–12 weken geen verbetering wordt waargenomen met conservatieve therapie, kan 5-FU gecombineerd met intralesionale corticosteroïden en uiteindelijk lasertherapie of chirurgische excisie worden overwogen (Michael et al. 2014).
Keloïden hebben een onvoorspelbare respons op elke behandeling. Ze reageren mogelijk niet op laserbehandeling, waarbij elke sessie een verminderde respons te zien geeft, en ze zijn vatbaar voor recidief, vooral wanneer sessies niet met regelmatige tussenpozen worden uitgevoerd (Mattos et al. 2009).
Procedure
Vóór de behandeling
Nadat de laser is gekozen, wordt aanbevolen om vóór en na de behandeling foto's te maken om de klinische respons te evalueren. De patiënt moet een informed consentformulier ondertekenen. Ook moet een medicatie- en ziektegeschiedenis worden afgenomen (Gira et al. 2004).
Iedereen in de behandelkamer moet een veiligheidsbril dragen.
De huid wordt gereinigd en ongeveer 1 uur vóór de ingreep moet een topische anesthetische oplossing worden aangebracht. Het verlagen van de lasertoepassingssnelheid en het gebruik van koelapparatuur kunnen ongemak bij de patiënt minimaliseren (Degitz 2015).
Parameters
Het energieniveau is afhankelijk van het gebruikte apparaat en van de kleur van de laesie (hoeveelheid chromofoor). Hoe roder de laesie, hoe meer bloedvaten er zijn, wat overvloedige doelwitten en een grotere warmteproductie oplevert. In deze gevallen moet in de eerste sessie minder energie worden gebruikt. De energie moet in de loop van de sessies geleidelijk worden verhoogd (Michael et al. 2014).
Het is aangetoond dat hoge energie-instellingen en meerdere gangen betere klinische resultaten geven voor verjonging en atrofische littekens. Voor hypertrofische littekens geldt het omgekeerde: hoge energie-instellingen en een hoge dichtheid kunnen het litteken verergeren (Anderson et al. 2014).
Een hoge dichtheid maakt een verhoogde incidentie en ernst van erytheem, oedeem en hyperpigmentatie waarschijnlijker. Voor elk apparaat moeten lagere parameters worden gebruikt bij patiënten met een hoog huidfototype (Degitz 2015).
Veilige behandeling is gebaseerd op het vermijden van overmatige thermische schade. Algemene beginselen die van toepassing zijn op laserselectie en behandeltechniek bij fractionele lasertherapie, zijn onder meer het minimaliseren van het aantal gelijktijdige therapieën, het toepassen van fractionele behandelingen met lage dichtheden, het gebruik van een smalle bundeldiameter, het toepassen van een korte pulsduur en het minimaliseren van het aantal gangen. Hogere pulsenergieën vereisen een gelijktijdige verlaging van de behandeldichtheid om het risico op verergering van littekens te minimaliseren. Resultaten worden vaak geoptimaliseerd met een reeks behandelingen. Hoewel individuele behandelkurken sterk variëren, krijgen patiënten meestal een reeks van drie tot zes behandelingen (Michael et al. 2014).
Resultaten
Na de eerste sessie is de verbetering zeer subtiel en worden resultaten beter zichtbaar na twee tot vijf sessies (Fig. 1, 2 en 3). Hypertrofische littekens kunnen in de tweede sessie een aanzienlijke verbetering vertonen, maar de respons van keloïden is vaak onvoorspelbaar. Verbetering kan worden waargenomen in dikte, erytheem, flexibiliteit, textuur en jeuk van het litteken (Michael et al. 2014).
Net als bij andere behandelmodaliteiten worden betere resultaten bereikt met een combinatie van technologieën, zoals het combineren van laser en IPL (Degitz 2015).
Sommige onderzoeken hebben betere resultaten aangetoond wanneer de laser wordt gecombineerd met infiltratie van triamcinolon of 5-FU in vergelijking met een van beide behandelingen alleen (Degitz 2015).
Na de procedure
Oedeem en erytheem zijn te verwachten. De zwelling verbetert gewoonlijk binnen 48 uur, en er kunnen ijspakkingen worden gebruikt. Ontstekingsremmers en orale steroïden zijn geïndiceerd bij hevig oedeem (Anderson et al. 2014).
Erytheem verbetert gewoonlijk binnen 3–5 dagen en kan buiten het gezicht tot 7 dagen aanhouden. Recentelijk heeft het gebruik van LED (light-emitting diode) onmiddellijk na NAFXL de duur van het erytheem verkort (Anderson et al. 2014).
De meest voorkomende bijwerking van PDL-behandeling is postoperatieve purpura, die vaak enkele dagen aanhoudt (Anderson et al. 2014).
Complicaties
Complicaties zijn inherent aan elke techniek. Focale bloedingen kunnen tussen 12 en 24 uur optreden, met spontaan herstel en zonder restverschijnselen (Ha et al. 2014).
Oppervlakkige erosies kunnen ontstaan door onjuist contact van de punt met het huidoppervlak en kunnen zonder littekenvorming genezen (Sobanko and Alster 2012).
Brandwonden (bulleuze en verharde erythemateuze gebieden) zijn zeldzaam, maar kunnen optreden wanneer overmatige energie wordt geselecteerd of er een technische fout wordt gemaakt. Hypo- of hyperpigmentatie kan het gevolg zijn van brandwonden (Ha et al. 2014).
Postinflammatoire hyperpigmentatie gaat gewoonlijk binnen enkele maanden spontaan over en kan worden voorkomen door de huid voor te bereiden met blekende middelen (een combinatie van hydrochinon met retinoïnezuur) en passende fotobescherming. Ze komt vaker voor bij hoge fototypes, in het ooglidgebied of in gebieden die met een hoge fluence zijn behandeld (Kim and Cho 2009).
Hypochromie is een ongebruikelijke, laat optredende complicatie die na enkele weken verschijnt. Ze is gewoonlijk gerelateerd aan een hoge fluence, vooral bij hoge fototypes, en wordt vaak voorafgegaan door het verschijnen van korsten. Ze is omkeerbaar met corticosteroïden, in eerste instantie tacrolimus en in een later stadium retinoïnezuur. Voor resistente laesies kan fototherapie een goed alternatief zijn (Ha et al. 2014).
Infecties in de eerste week geven risico op vertraagde wondgenezing. De meest voorkomende ziekteverwekker is herpes simplex, die kan worden voorkomen door profylaxe te starten 1 dag vóór de ingreep en deze 5–7 dagen voort te zetten. Auteurs verschillen van mening over herpesprofylaxe voor alle patiënten, alleen patiënten met een voorgeschiedenis van herpes, of alleen wanneer een ablatieve laser wordt gebruikt (Kim and Cho 2009). In onze praktijk wordt herpesprofylaxe routinematig aanbevolen voor patiënten met een eerdere voorgeschiedenis van herpes wanneer de behandeling met een ablatieve laser plaatsvindt.
Kernboodschappen
- Geen enkele behandeling wordt als ideaal beschouwd voor littekens.
- Het werkingsmechanisme van lasers op littekens berust op twee pijlers: vermindering van de bloedstroom en reorganisatie en remodellering van collageen.
- Het gekozen lasersysteem is afhankelijk van het type en de ernst van het litteken.
- Niet-ablatieve fractionele lasers hebben een superieur veiligheidsprofiel vergeleken met ablatieve lasers.
- Niet-ablatieve lasers zijn de eerste keuze bij hogere huidtypes.
- Niet-ablatieve fractionele lasers lijken vergelijkbare resultaten te bereiken als ablatieve fractionele lasers voor relatief atrofische, ondiepe of vlakke littekens.
- Lasers hebben een variabele respons bij hypertrofische littekens. Een betere respons wordt gezien bij minder dikke littekens, bij georganiseerde littekens zoals littekens na chirurgische ingrepen, en bij recente littekens.
- Keloïden hebben een onvoorspelbare respons op elke behandeling.
Referenties
Anderson R, et al. Laser treatment of traumatic scars with an emphasis on ablative fractional laser resurfacing: consensus report. JAMA Dermatol. 2014;150(2):187–93.
Degitz K. Non-ablative fractional lasers: acne scars and other indications. Hautarzt. 2015;66(10):753–6.
Dvorak HF. Angiogenesis: update 2005. J Thromb Haemost. 2005;3:1835–42.
Dvorak HF. Vascular permeability factor/vascular endothelial growth factor: a critical cytokine in tumor angiogenesis and a potential target for diagnosis and therapy. J Clin Oncol. 2002;20:4368–80.
Ferguson MW, O’Kane S. Scar-free healing: from embryonic mechanism to adult therapeutic intervention. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2004;359:839–50.
Ferguson MW, Whitby DJ, Shah M, Armstrong J, Siebert JW, Longaker MT. Scar formation: the spectral nature of fetal and adult wound repair. Plast Reconstr Surg. 1996;97:854–60.
Gira AK, et al. Keloids demonstrate high-level epidermal expression of vascular endothelial growth factor. J Am Acad Dermatol. 2004;50:850–3.
Gold M, et al. Updated international clinical recommendations on scar management: part 2 – algorithms for scar prevention and treatment. Dermatol Surg. 2014;40:825–31.
Martin P, Leibovich SJ. Inflammatory cells during wound repair: the good, the bad and the ugly. Trends Cell Biol. 2005;15:599–607.
Mattos R, Jordão JM. Lasers fracionados não ablativos no rejuvenescimento. In: Kadunk B, et al., editors. Tratado de Cirurgia Dermatológica, Cosmiatria e Laser da Sociedade Brasileira de Dermatologia. Rio de Janeiro: Elsevier; 2012. p. 763–70.
Mattos R, Torezan L, Osório N. Tratamento de cicatrizes hipertróficas e quelóides. In: Osório N, Torezan L, editors. Laser em Dermatologia: Conceitos básicos e aplicações. São Paulo: ROCA; 2009. p. 237–49.
Mccallion RL, Ferguson MWJ. Fetal wound healing and development of antiscarring therapies for adult wound healing. In: Clark RA, editor. The molecular and cellular biology of wound repair. 2nd ed. New York: Plenum Press; 1996. p. 561–90.
Michael HE, et al. Updated international clinical recommendations on scar management: part 1 – evaluating. Dermatol Surg. 2014;40:817–24.
Mutalik S. Treatment of keloids and hypertrophic scars. Indian J Dermatol Venereol Leprol. 2005;71:3–8.
Osório N, Seque CA. Cicatrizes atróficas e hipertróficas. In: Kadunk B, et al., editors. Tratado de Cirurgia Dermatológica, Cosmiatria e Laser da Sociedade Brasileira de Dermatologia. Rio de Janeiro: Elsevier; 2012. p. 839–45.
Park JE, Barbul A. Understanding the role of immune regulation in wound healing. Am J Surg. 2004;187:S11–6.
Profyris C, Tziotzios C, Do Vale I. Cutaneous scarring: pathophysiology, molecular mechanisms, and scar reduction therapeutics. Part I. The molecular basis of scar formation. J Am Acad Dermatol. 2012;66:1–10.
Santoro MM, Gaudino G. Cellular and molecular facets of keratinocyte reepithelization during wound healing. Exp Cell Res. 2005;304:274–86.
Sardana K, et al. Which type of atrophic acne scar (ice-pick, boxcar, or rolling) responds to non-ablative fractional laser therapy? Dermatol Surg. 2014;40:288–300.
Sobanko JF, Alster TS. Management of acne scarring, part I: a comparative review of laser surgical approaches. Am J Clin Dermatol. 2012;13(5):319–30.
Sobanko JF, Vachiramon V, Rattanaumpawan P, Miller CJ. Early postoperative single treatment ablative fractional lasing of Mohs micrographic surgery facial scars: a split-scar, evaluator-blinded study. Lasers Surg Med. 2015;47(1):1–5.
Tziotzios C, Profyris C, Sterling J. Cutaneous scarring: pathophysiology, molecular mechanisms, and scar reduction therapeutics. Part II. Strategies to reduce scar formation after dermatologic procedures. J Am Acad Dermatol. 2012;66:13–24.
Vrijman C, et al. Laser and intense pulsed light therapy for the treatment of hypertrophic scars: a systematic review. Br J Dermatol. 2011;165:934–42.
Werner S, Grose R. Regulation of wound healing by growth factors and cytokines. Physiol Rev. 2003;83:835–70.
Kauvar AN. Fractional non-ablative laser resurfacing: is there a skin tightening effect? Dermatol Surg. 2014;40:157.
Ha JM, Kim HS, Cho EB, Park GH, Park EJ, Kim KH, Kim LS, Kim KJ. Comparison of the effectiveness of non-ablative fractional laser versus pulsed-dye laser in thyroidectomy scar prevention. Ann Dermatol. 2014;26:615–20.
Kim S, Cho KH. Clinical trial of dual treatment with an ablative fractional laser and a non-ablative laser for the treatment of acne scars in Asian patients. Dermatol Surg. 2009;35:1089–98.
Jang J, et al. Comparison of the effectiveness of ablative and non-ablative fractional laser treatments for early stage thyroidectomy scars. Arch Plast Surg. 2016;43(6):575–81.
Yang Q, Huang W, Qian H, Chen S, Ma L, Lu Z. Efficacy and safety of a 1550-nm fractional laser in the treatment of acne scars in Chinese patients: a split-face comparative study. J Cosmet Laser Ther. 2016;18(6):312–6.
Amann PM, Marquardt Y, Steiner T, Hölzle F, Skazik-Voogt C, Heise R, Baron JM. Effects of non-ablative fractional erbium glass laser treatment on gene regulation in human three-dimensional skin models. Lasers Med Sci. 2016;31(3):397–404.