Lasers for Aesthetic and Functional Vaginal Rejuvenation
Lasers voor esthetische en functionele vaginale verjonging
André Vinícius de Assis Florentino, Thales Lage Bicalho Bretas and Maria Claudia Almeida Issa Vakgroep Gynaecologie, Faculdade de Ciências Médicas de Campina Grande, Campina Grande, PB, 58411-020, Brazilië Braziliaanse Federatie voor Gynaecologie en Verloskunde, São Paulo, SP, Brazilië Universidade Federal Fluminense, Niterói, RJ, Brazilië Vakgroep Klinische Geneeskunde – Dermatologie, Fluminense Federal University, Niterói, RJ, Brazilië
Samenvatting
Vaginale verjonging is recent opgekomen door de stijgende levensverwachting en de zoektocht naar een betere kwaliteit van leven. Tegenwoordig leven vrouwen een derde van hun leven na de menopauze, wat inspanningen vereist om hun seksleven in overeenstemming te houden met de gezondheid van lichaam en geest. Vooruitgang in lasertherapie heeft dit mogelijk gemaakt door vulvovaginale atrofie en de bijbehorende symptomen, bekend als het urogenitale menopauzesyndroom, om te keren. Het gaat onder meer om vaginale droogheid, dyspareunie, verminderde seksuele opwinding en verminderd orgasme, stressurinaire incontinentie en vaginaal bloedverlies. De kooldioxidelaser (CO2) en de erbiumlaser (Er:YAG) zijn de meest gebruikte lasers voor vrouwelijke verjonging. Ze bevorderen neocollagenese en neovascularisatie in het bindweefsel van de vaginawand en herstellen het mucosale epitheel, waardoor de smering en elasticiteit van de vaginawanden worden hersteld.
Trefwoorden CO2-laserErbiumlaserEr:YAGUrogenitaal menopauzesyndroomIntieme laserMenopauzeRadiofrequentieUrinaire incontinentieVaginale laxiteitVaginale verjongingVulvovaginale atrofie
Inleiding
Vaginale verjonging wordt doorgaans gedefinieerd als een combinatie van minimaal invasieve procedures die de regeneratie van het vrouwelijke lagere genitaalstelsel stimuleren, met als doel esthetische en functionele kenmerken terug te krijgen die verloren zijn gegaan door het verouderingsproces bij vrouwen in de menopauze. Het is ook geïndiceerd voor de behandeling van vaginale verslapping bij jonge vrouwen.
Vaginale verslapping is bijvoorbeeld een van de belangrijkste oorzaken van seksuele ontevredenheid. Het gaat om verlies van de optimale structurele architectuur van de vagina, gewoonlijk in verband gebracht met natuurlijke veroudering en in het bijzonder beïnvloed door bevalling, al dan niet vaginaal. Meerdere zwangerschappen vergroten de verandering van deze structuren, waardoor vaginale spieren verslappen met een slechte tonus, kracht, controle en ondersteuning. Het vaginale kanaal wordt wijder en opgerekt, en seksuele bevrediging neemt dientengevolge af, omdat deze wordt toegeschreven aan wrijvingskrachten die tijdens geslachtsgemeenschap worden gegenereerd. Daarom zoeken veel vrouwen, vooral na de menopauze, vaginale behandelingen om hun seksuele gezondheid en welzijn terug te krijgen (Sturdee et al. 2010).
Zoals bekend is de menopauze het stoppen van de menstruatie gedurende meer dan een jaar, als gevolg van de uitputting van de ovariële functie. Doordat de levensverwachting van vrouwen is gestegen, leeft tegenwoordig ongeveer een derde van het leven van een vrouw postmenopauzaal (NAMS 2013). De progressieve daling van circulerende oestrogeenspiegels leidt tot metabolische en weefselveranderingen, die duidelijker zijn in het genitaalstelsel vanwege de bijzondere gevoeligheid voor variaties in geslachtshormoonspiegels. Met de menopauze wordt het vaginale epitheel dunner en worden de vaginawanden minder elastisch, met verlies van plooien; ze zien er bij het speculumonderzoek bleker, droger en breekbaarder uit en bloeden vaak na minimaal trauma. Het gehele vaginale kanaal wordt korter en smaller. Het vulvaire gebied, met name de clitoris, wordt atrofisch en kwetsbaarder (Mehta and Bachmann 2008). Deze veranderingen leiden tot een constellatie van symptomen die worden gegroepeerd als het urogenitale menopauzesyndroom (GSM).
GSM is een nieuwe term ter vervanging van vulvovaginale atrofie, zoals overeengekomen door de North American Menopause Society en de International Society for the Study of Women’s Sexual Health (Portman et al. 2014). Dit syndroom wordt gekenmerkt door een combinatie van symptomen zoals vaginale pijn tijdens geslachtsgemeenschap (dyspareunie), jeuk, urinaire incontinentie, dysurie en de belangrijkste klacht van ouder wordende vrouwen: vaginale droogheid, een vroeg symptoom. GSM treft ongeveer 20–45% van de vrouwen (Santoro and Komi 2009) en is rechtstreeks van invloed op de algemene kwaliteit van leven, waarbij het vooral een grote negatieve impact heeft op seksueel gebied.
Vaginale gezondheid kan objectief worden beoordeeld aan de hand van de vaginale gezondheidsindexscore (VHIS). De VHIS evalueert het uiterlijk van het vaginale slijmvlies (elasticiteit, pH, vaginale afscheiding, mucosale integriteit en vochtigheid). Elke parameter wordt gescoord van 1 tot 5; hoe hoger de score, hoe beter de vaginale gezondheid. Als de totaalscore lager is dan 15, wordt de vagina als atrofisch beschouwd (Bachmann et al. 1992) – zie Tabel 1.
| Parameter | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Elasticiteit | Geen | Slecht | Matig | Goed | Uitstekend |
| Vaginale afscheiding (vochtvolume) | Geen | Zeer kleine hoeveelheid, vaginakoepel niet volledig bedekt | Oppervlakkige hoeveelheid, vaginakoepel volledig bedekt | Matige hoeveelheid droogheid (kleine droge plekken op wattenstaafje) | Normale hoeveelheid (verzadigt wattenstaafje volledig) |
| pH | >6.0 | 5.6–6.0 | 5.1–5.5 | 4.7–5.0 | <4.7 |
| Mucosale integriteit | Petechiën zichtbaar vóór contact | Bloedt bij licht contact | Bloedt bij schrapen | Niet fragiel – dun epitheel | Normaal |
| Vochtigheid | Geen, oppervlak ontstoken | Geen, oppervlak niet ontstoken | Minimaal | Matig | Normaal |
Er zijn verschillende behandelingsopties om GSM-symptomen te minimaliseren, waaronder niet-hormonale producten voor milde gevallen, lokale vaginale hormoontherapie voor aanhoudende symptomen en systemische hormoonvervangingstherapie (HRT) als bredere benadering voor ernstige symptomen (Sturdee et al. 2010).
Niet-hormonale therapie is meestal gebaseerd op regelmatig gebruik van vaginale glijmiddelen en bevochtigingsmiddelen, die slechts tijdelijke verlichting geven vóór geslachtsgemeenschap. Van glijmiddelen is aangetoond dat ze vaginale irritatie tijdens seksuele activiteit verminderen, maar ze bieden geen langetermijnoplossing (Bygdeman and Swahn 1996).
Laaggedoseerde lokale oestrogeentherapieën kunnen nuttig zijn voor vrouwen met GSM-symptomen zonder systemische climacterische klachten, bij afwezigheid van contra-indicaties, zoals een persoonlijke voorgeschiedenis van endometrium- of borstkanker. Het belangrijkste nadeel van deze benadering is dat de symptomen terugkeren zodra de therapie wordt gestaakt, waardoor vrouwen afhankelijk worden van de behandeling.
Systemische HRT verlicht niet alleen de vaginale symptomen, maar ook algemene klachten zoals opvliegers, stemmingslabiliteit en slaapstoornissen. Ze is niet geïndiceerd voor uitsluitend GSM, omdat ze meer contra-indicaties en bijwerkingen heeft dan lokale HRT, zoals het verhoogde risico op trombose en borst-/endometriumkanker (Santoro and Komi 2009).
In dit verband lijkt vaginale lasertherapie (laser is een acroniem voor “light amplification by stimulated emission of radiation”) een haalbare optie voor vrouwen die een niet-hormonale therapie wensen met een langere werkzaamheid dan lokale topische therapie. Het laserapparaat is een coherente, gecollimeerde en monochromatische lichtbron, die door weefsel wordt geabsorbeerd op basis van de lichtabsorptiecoëfficiënt. Voor vaginale indicaties zijn de meest gebruikte lasers de fractionele kooldioxide- (CO2) en met erbium gedoteerde yttrium-aluminium-granaat- (Er:YAG) lasers, die beide gericht zijn op het water in het weefsel via verschillende golflengten: 10.600 nm voor de CO2- en 2.940 nm voor de Er:YAG-laser (Vizintin et al. 2012).
Geschiedenis
Het concept van gestimuleerd licht werd al in 1905 door Albert Einstein beschreven in een fenomeen dat het foto-elektrisch effect wordt genoemd. De eerste laser werd in 1960 gebouwd: een chroom-robyne apparaat. De eerste kooldioxide- (CO2) laser werd in 1964 gebouwd door Patel en zijn team.
Laser wordt beschouwd als een van de meest veelzijdige therapeutische instrumenten op diverse medische gebieden. In de dermatologie worden fractionele lasers zoals Er:YAG- en CO2-lasers voornamelijk gebruikt voor resurfacing, verjonging en littekenverbetering, met significante effecten in het bindweefsel en stimulatie van weefselremodellering. Vergelijkbare effecten zijn reproduceerbaar in het vaginale epitheel (Sasaki et al. 2009).
Gynaecologen gebruiken lasers al vijftig jaar met succes voor de behandeling van vaginale en cervicale aandoeningen (Kaplan et al. 1973). In het afgelopen decennium heeft een golf van publicaties over vaginale verjonging de aandacht getrokken van de wetenschappelijke gemeenschap wereldwijd. Het werkingsmechanisme omvat neocollagenese en herstel van de trabeculaire architectuur van de vaginawand, waardoor het uiterlijk terugkeert dat wordt waargenomen bij premenopauzale vrouwen.
De CO2- en de Er:YAG-lasers behoren tot de meest bestudeerde en besproken technologieën voor vaginale verjonging. Recentelijk heeft ook radiofrequentie aan belang gewonnen voor de behandeling van dit gebied, met opvallende bevindingen, vooral met transcutane temperatuurgecontroleerde radiofrequentie voor vulvovaginale verjonging (Vanaman et al. 2016).
Werkingsmechanismen
Het medische gebruik van lasertechnologie is gebaseerd op de interactie tussen het uitgezonden licht en weefselchromoforen, waaronder hemoglobine, melanine, bindweefsel en water (Alexiades-Armenakas et al. 2008), die afhangt van de verschillende absorptie van licht in het elektromagnetische spectrum.
De vaginawand bestaat uit vier lagen: plaveiselepitheel, lamina propria, spierlaag en adventitia. Net als de epidermis heeft het plaveiselepitheel basale en suprabasale lagen en differentieert het tot een verhoornende envelop, bestaande uit een afgeplatte laag gespecialiseerde cellen. Elektronenmicroscopie toont lipidlamellen, maar deze vormen geen ondoordringbare intercellulaire lipidenenvelop zoals in de epidermis, waardoor de vaginawand doorlaatbaar is voor water en oplosbare eiwitten. Evenmin als de epidermis is het vaginale epitheel gewoonlijk verhoornd; het slaat glycogeen op. De synthese van glycogeen neemt af door het stoppen van oestrogeen na de menopauze, evenals de reeds genoemde epitheliale dikte (Anderson et al. 2014).
De CO2-laser is een fractionele, ablatieve laser die licht uitzendt met een golflengte van 10.600 nm, dat sterk wordt geabsorbeerd door het water in het weefsel (Fisher 1992). Dit bevordert microthermische ablatie van het epitheel (de zogeheten microthermische zones – MTZ), met behoud van gezonde weefseleilanden tussen de geablateerde gebieden. Deze ablatie zet het lichaam aan tot herstel en re-epithelisatie van het vaginale weefsel, waardoor de flora, dikte en smering worden hersteld. Het veroorzaakt ook een aanzienlijke opwarming diep in de dermis rond het geablateerde weefsel, wat op zijn beurt neocollagenese en reorganisatie van de elastische en collageenvezels van het bindweefsel bevordert en de gezonde architectuur van de vagina herstelt. Anders dan lokale therapieën kan de fractionele CO2-laser in diepe lagen werken en collageensynthese stimuleren (Gaspar et al. 2011).
De Er:YAG-laser is een fractionele, niet-ablatieve laser die licht uitzendt met een golflengte van 2.940 nm, dat eveneens door het water in het weefsel wordt geabsorbeerd, met een 15 maal hogere affiniteit dan de CO2. Ze gaat gepaard met minder hersteltijd, maar ook met minder collageenproductie, omdat de stralen minder diep reiken. Ze induceert fotothermische opwarming van de vaginawand zonder het oppervlak te ablateren, wat neocollagenese en remodellering van het bindweefsel stimuleert en ook hergroei van het epitheel bevordert, maar met relatief minder thermische schade en minder zwelling van het slijmvlies dan de CO2-laser (Gaviria and Lanz 2012).
De Er:YAG 2.940 nm Smooth Mode is een gemodificeerde erbium-2.940 nm-modus waarbij laserenergie in een snelle reeks laag-fluente laserpulsen op het slijmvliesweefsel wordt afgegeven binnen een algehele superlange puls van enkele honderden milliseconden. De afgegeven laserenergie resulteert zo in een algehele niet-ablatieve warmteopbouw en veroorzaakt een temperatuurstijging in het slijmvliesweefsel. Met deze Er:YAG-laser (IntimaLase™, Fotona®) kan menselijk weefsel niet-ablatief worden verwarmd tot een diepte van 100 micron, precies wat nodig is voor een dieptegecontroleerde thermische behandeling van het vaginale slijmvliesweefsel (Vizintin et al. 2012).
Hoewel ze op verschillende manieren werken, hebben Er:YAG- en CO2-lasers overeenkomsten in hun werkingsmechanisme, omdat beide op water zijn gericht, met weefselopwarming tot gevolg. Dit mechanisme omvat een gecontroleerde hitteschokrespons die de productie stimuleert van een kleine familie eiwitten die hitteschokeiwitten worden genoemd. Hitteschokeiwitten 43, 47 en 70 (een eiwitsubtype dat fungeert als chaperonne voor collageen en dat tot overexpressie komt na laserbestraling) lijken een belangrijke rol te spelen door de productie van vele groeifactoren te stimuleren. Deze factoren omvatten: transformerende groeifactor-A (stimuleert synthese van matrixeiwitten zoals collageen), basische fibroblastgroeifactor (stimuleert angiogene activiteit met migratie en proliferatie van endotheelcellen), epidermale groeifactor (stimuleert re-epithelisatie), van bloedplaatjes afgeleide groeifactor (stimuleert fibroblasten om componenten van de extracellulaire matrix te produceren), en vasculaire endotheliale groeifactor (reguleert vasculogenese en angiogenese).
Daarom activeren de laserprikkels fibroblasten om nieuw collageen, andere componenten van de extracellulaire matrix (proteoglycanen, glycosaminoglycanen, enz.) en nieuwe bloedvaten te produceren, met specifieke effecten op epitheelweefsel (Prignano et al. 2009). Een dergelijke lichamelijke herstelrespons resulteert in een dikker epitheel, neocollagenese, reorganisatie van de trabeculaire architectuur van collageen, neovascularisatie met herstel van de papillaire rangschikking van het subepitheliale bindweefsel en hervatte productie van mucopolysachariden door de extracellulaire matrix (Salvatore et al. 2015). Deze veranderingen leiden tot herstel van de vaginale gezondheid, met terugkeer van smering, verbetering van de epitheliale bleekheid, omkering van vaginale laxiteit, terugkeer van vaginale pH en microbiota, verbetering van de elasticiteit van de vaginawand en toename van seksuele opwinding en tevredenheid voor zowel de vrouw als haar partner.
In onze praktijk gebruiken we vaak de CO2-laser Femilift™ van Alma Lasers voor vaginale verjonging, die beschikt over een speciale steriele, wegwerpbare en individuele hoes voor elke patiënt. Deze voorziening maakt de procedure hygiënischer en stelt de behandelaar in staat om achtereenvolgens meerdere lasersessies uit te voeren zonder lang te hoeven wachten op sterilisatie (Fig. 1).
De Er:YAG-laser die wij vaak gebruiken, is afkomstig van Fotona (IntimaLase™ en IncontiLase™) of van LMG (Solon Femina™); beide hebben een laserspeculum dat contact tussen het laserapparaat en de vagina voorkomt, maar het moet vóór de volgende patiënt worden gesteriliseerd. De eerstgenoemde, IntimaLase® en IncontiLase®, zenden respectievelijk een rondgaande en een hoekige laserstraal uit om de gehele vaginawand of selectief de voorwand te bereiken (bij urinaire incontinentie) – Fig. 2.
Indicaties
De vaginale laser is geïndiceerd voor vrouwen tussen 20 en 80 jaar met een van de volgende symptomen (Salvatore et al. 2014; Zerbinati et al. 2015; Gambacciani and Levancini 2015; Vizintin et al. 2015; Perino et al. 2016; Gambacciani et al. 2015):
- Hypotrofie en/of vaginale atrofie
- Lichte tot matige urinaire incontinentie
- Seksuele disfunctie zoals dyspareunie, droogheid, lage vaginale gevoeligheid en bloedverlies van de vaginawand tijdens geslachtsgemeenschap
- Postpartum en borstvoeding (tijdelijk verlaagde oestrogeenspiegels)
- Vaginale verslapping/laxiteit
- Nabehandeling bij gynaecologische kankers (borst- en endometriumkanker), om vaginale symptomen door oestrogeengebrek te verbeteren
Contra-indicaties
- Zwangerschap
- Bacteriële of schimmelinfectie van de vagina – laserbehandeling kan pas 30 dagen na behandeling van de vaginale infectie worden uitgevoerd
- HPV-infectie
- Actieve herpesvirusinfectie – laserbehandeling kan worden uitgevoerd zonder actieve infectie en tijdens profylactische behandeling
- Gynaecologische oncologische aandoeningen
- Eerder geplaatste chirurgische orthese voor urinaire incontinentie, zoals transvaginaal matje/bandje
- Verminderde weerstand of chronische behandeling met corticosteroïden
- Sclerodermie, lichen sclerosus, vitiligo of psoriasis
- Ongecontroleerde diabetes
- Antistollingstherapie
- Patiënten die in de afgelopen 12 maanden isotretinoïne hebben gebruikt (Salvatore et al. 2014; Zerbinati et al. 2015; Gambacciani and Levancini 2015; Vizintin et al. 2015; Perino et al. 2016; Gambacciani et al. 2015)
Richtlijnen vóór de behandeling
Vóór de behandeling moeten patiënten de vragenlijst vooraf invullen en het formulier voor geïnformeerde toestemming ondertekenen. Het wordt sterk aanbevolen dat de arts een uitgebreide medische voorgeschiedenis afneemt, inclusief eerdere behandelingsvormen, en de gynaecologische toestand onderzoekt om te beoordelen of de patiënt geschikt is voor behandeling met de vaginale laser (Salvatore et al. 2014; Zerbinati et al. 2015; Gambacciani and Levancini 2015; Vizintin et al. 2015; Perino et al. 2016; Gambacciani et al. 2015).
Het is ook belangrijk vast te stellen waarom de patiënt een behandeling zoekt en wat haar verwachtingen zijn. Het is raadzaam de patiënt te waarschuwen dat er zeer licht ongemak aan de behandeling verbonden kan zijn.
Patiënten moeten ten minste één dag vóór de sessie een zwangerschapstest doen en een recent resultaat van cervicale screening tonen (bij voorkeur van minder dan 30 dagen oud). Patiënten met een persoonlijke voorgeschiedenis van eerdere genitale herpes simplex-infectie moeten het profylaxeprotocol volgen: valaciclovir 500 mg elke 12 uur gedurende 7 dagen, te beginnen 24 uur vóór de lasersessie. Aciclovir of famciclovir kunnen ook worden gebruikt (Beeson and Rachel 2002).
Procedure
- De patiënt dient in lithotomiepositie te liggen.
- Breng een wegwerpbaar of steriel vaginaspeculum in om te zoeken naar actieve laesies, tekenen van infectie of veranderingen van de vaginale afscheiding of het slijmvlies. Bij een normaal aspect droogt u de route met steriel gaas om verbranding door waterabsorptie te voorkomen.
- Nadat u het speculum heeft verwijderd, brengt u het laserapparaat voorzichtig volledig in totdat u de cervix voelt of de patiënt pijn aangeeft. Wat glijolie, zoals minerale olie, kan bij de introit worden gebruikt als deze te droog is, maar vermijd het laservenster. Gewoonlijk zijn de laserprobes rondom gemarkeerd en hebben ze een teken die de vaginale diepte aangeeft, tussen 7 en 13 cm. Ze hebben ook een veiligheidsafstand van de tip tot het laservenster, waardoor bestraling van de cervix van de patiënt wordt voorkomen.
- Sommige apparaten hebben een 360°-toevoersysteem voor de laserstraal, waardoor 360°-bestraling van het vaginale kanaal mogelijk is, terwijl andere een beperkt laservenster hebben dat systematisch met de klok mee moet worden gedraaid om de gehele omtrek van de vaginawand te bereiken. Deze laatste apparaten zijn ook ontworpen om rotatie eenvoudig en regelmatig te maken, zodat de arts verzekerd is van 360°-bestraling.
- Na de eerste diepe schot rondom trekt u het apparaat terug volgens de markering (1 cm) en brengt u volgende schoten aan totdat het gehele gemarkeerde gebied zich buiten de vagina bevindt. Patiënten melden gewoonlijk een warmtegevoel wanneer het laservenster dichter bij de vaginale introit komt. Op dat moment dient u het apparaat opnieuw volledig in te brengen en een nieuwe passage uit te voeren, van het diepe kanaal naar de introit.
- Het aantal volgende passages en lasersessies wordt eveneens beschreven in het protocol van de fabrikant, afhankelijk van de klachten van de patiënt en de resultaten van elke sessie (Salvatore et al. 2014; Zerbinati et al. 2015; Gambacciani and Levancini 2015; Vizintin et al. 2015; Perino et al. 2016; Gambacciani et al. 2015).
Behandelingsprotocollen
Elk laserapparaat heeft eigen protocollen, met de juiste fluentie en het juiste vermogen, geïndiceerd voor de behoeften van de patiënt. Niettemin geldt altijd één regel: hoe hoger het vermogen, hoe groter de diepte en de omvang van de veroorzaakte thermische schade.
Als het belangrijkste doel versteviging is, is bijvoorbeeld hogere energie vereist. De arts moet tijdens elke lasersessie drie opeenvolgende passages over de gehele vaginawand, rondom, uitvoeren, met in totaal drie sessies met een tussenpoos van 30 dagen voor de beste resultaten.
Hetzelfde protocol met hoge energie wordt ook toegepast bij de behandeling van urinaire incontinentie. In die gevallen moeten echter ten minste twee passages worden uitgevoerd gericht op de voorwand van de vagina (met een klok als referentie moet het laservenster tussen 10.00 en 02.00 uur worden gericht), plus één rondgaande passage.
Wanneer vaginale droogheid en atrofie de voornaamste klachten van de patiënt zijn, is lagere energie geïndiceerd. Eén of twee rondgaande passages per sessie zijn voldoende. Drie sessies zijn nodig voor betere resultaten.
Na de behandeling – wat wordt aanbevolen of verwacht
- Geen geslachtsgemeenschap gedurende 3–7 dagen
- Geen tampons gedurende 3 dagen
- Geen genezende crème nodig
- Binnen 3–7 dagen na de procedure kan wat doorschijnende of bloederige afscheiding optreden
- Wees bereikbaar voor contact met patiënten. Vraag hen u op de hoogte te stellen in geval van bloedverlies, koorts of andere ongebruikelijke bijwerkingen (Salvatore et al. 2014; Zerbinati et al. 2015; Gambacciani and Levancini 2015; Vizintin et al. 2015; Perino et al. 2016; Gambacciani et al. 2015)
Vaginale laserverjonging – literatuuroverzicht
In de afgelopen jaren is veel onderzoek gedaan naar het gebruik van lasers voor vaginale veroudering. Bij een twaalf weken durende behandeling met fractionele CO2-laser voor GSM is bewezen dat deze behandeling werkzaam, haalbaar en veilig is bij het verbeteren van de GSM-symptomen (Salvatore et al. 2014). In 2015 toonde onderzoek herstel van het vaginale slijmvlies aan door remodellering en nieuwvorming van collageen in de lamina propria (Zerbinati et al. 2015). In hetzelfde jaar toonden Gambacciani en collega’s aan dat de vaginale erbiumlaser (VEL) subjectieve verbetering gaf van droogheid, dyspareunie en de algehele VHIS bij 65 postmenopauzale vrouwen na drie maandelijkse sessies. Eenentwintig van hen, die eveneens lichte tot matige stressurinaire incontinentie hadden, rapporteerden verbetering, gemeten aan de hand van hun score op de International Consultation on Incontinence Questionnaire – Urinary Incontinence Short Form (ICIQ-UI SF) (Gambacciani and Levancini 2015). Eveneens in 2015 toonde een andere groep verbetering aan van vaginale laxiteit, stressurinaire incontinentie en GSM-symptomen na behandeling met Er:YAG-laser (Vizintin et al. 2015).
In 2016 toonde een onderzoek onder 30 postmenopauzale vrouwen met klachten van GSM en een overactieve blaas (OAB) aan dat er na drie sessies CO2-vaginale laser een significante verbetering was van OAB-symptomen, zoals een afname van het aantal micties en aandrangepisodes (Perino et al. 2016). In hetzelfde jaar werden 70 vrouwen met GSM en vestibulodynie onderzocht door Murina en collega’s. Patiënten ondergingen drie sessies behandeling met microablatieve fractionele CO2-laser, aangebracht op de vulva en het vestibulaire oppervlak, wat resulteerde in statistisch significante verbetering van scores voor dyspareunie en pijn (Murina et al. 2016). De voordelen van CO2-laserbehandeling voor de vaginale flora werden eveneens gedocumenteerd: het evenwicht van de postmenopauzale vaginale flora werd hersteld, met overheersing van Lactobacillus en een lage pH, waardoor vrouwen worden beschermd tegen vaginale infecties (Athanasiou et al. 2016).
In 2017 presenteerde een onderzoek de eenjaarsresultaten met fractionele CO2-laser voor het urogenitale menopauzesyndroom. Het benadrukte de voordelen van de aanhoudende positieve effecten en het lage risico op bijwerkingen, en concludeerde dat CO2-lasertherapie veilig en effectief was voor GSM (Sokol and Karram 2016).
Ervaring van de auteurs
In onze praktijk hebben we verschillende technologieën gebruikt, maar de meeste resultaten behaalden we met de CO2-laser Femilift™ van Alma Lasers. Deze resultaten worden getoond in de onderstaande casusbeschrijvingen.
In casus 1 (Fig. 3) onderging een 62-jarige postmenopauzale vrouw drie maandelijkse sessies CO2 Femilift™-laser met de volgende parameters: 100 mJ per pixel, lange puls, vermogen: hoog, drie rondgaande (360°) passages per sessie.
Casus 2 (Fig. 4) toont het speculumonderzoek van een 44-jarige vrouw met voortijdige menopauze en een familiegeschiedenis van borstkanker. De afbeelding links toont de vaginawanden vóór de lasersessie: let op de bleekheid, de droogheid en de afwezigheid van plooien. Drie rondgaande passages met de CO2 Femilift™-laser werden uitgevoerd met de parameters: energie: 75 mJ per pixel, lange puls, vermogen: gemiddeld. De middelste afbeelding toont de vaginawand onmiddellijk na de drie laserpassages: let op de microthermische zones (MTZ) die in het slijmvlies zijn geablateerd en die verdamping van het epitheel vertegenwoordigen. Na genezing (rechts), 1 maand na de eerste lasersessie, is de verbetering van bleekheid en plooien zichtbaar.
In casus 3 tonen we het speculumonderzoek van een 58-jarige postmenopauzale vrouw met vaginale droogheid en dyspareunie (Fig. 5a–c). In Fig. 5a is de vaginawand vóór elke behandeling te zien: let op de bleekheid, het ontbreken van plooien en de droogheid. In Fig. 5b is de vaginawand na de eerste sessie met CO2-laser te zien; er beginnen zich plooien te vormen en de slijmafscheiding neemt toe. In Fig. 5c ziet u de vaginawand 15 dagen na de tweede sessie met CO2, met genezingsgebieden (wit), een aanzienlijke toename van vaginale plooien en verbetering van bleekheid en smering. De gebruikte laser was de Femilift™ met de parameters: energie: 100 mJ per pixel, lange puls, vermogen: hoog, drie rondgaande passages per sessie.
Casus 4 (Fig. 6) illustreert het speculumonderzoek van een 57-jarige postmenopauzale vrouw, met in Fig. 6a–c respectievelijk de rechter, de linker en beide vaginawanden vóór behandeling met de Er:YAG 2.940 nm Femina™-laser. Rechts, in Fig. 6d–f, zijn dezelfde wanden 30 dagen na één lasersessie te zien, met de 360°-scannerkop in meervoudige micropulsmodus, 1,7 J afgegeven per schot, 3 multishots, 3 passages per sessie.
Conclusie
Volgens het literatuuroverzicht en onze ervaring is laserbehandeling een nieuw en effectief hulpmiddel voor vaginale verjonging. Ze kan symptomen verbeteren zoals vaginale droogheid, jeuk, urinaire incontinentie, dysurie, evenals vaginale pijn tijdens geslachtsgemeenschap.
Kernboodschappen
- Bijna de helft van de vrouwen in de menopauze ervaart symptomen van het urogenitale menopauzesyndroom (GSM), waaronder vaginale droogheid, dyspareunie, urinaire incontinentie en verlies van seksueel genot.
- GSM wordt veroorzaakt door ovariële uitval en de daaruit voortvloeiende tekort aan oestrogeen; vervanging ervan is niet altijd een comfortabele en haalbare optie voor de patiënt.
- De vaginale lasers zijn ontwikkeld om via diepe weefselopwarming de hergroei van epitheel en dermale structuren te stimuleren, met reorganisatie van collageen- en elastinevezels, hervatting van de slijmvliesdikte en doorbloeding, en herstel van de elasticiteit en smering van de vaginawand, met als gevolg een toename van seksueel genot.
- De CO2- en de Er:YAG-lasers zijn het meest bestudeerd en het is bewezen dat het efficiënte technologieën zijn. Radiofrequentie wordt eveneens gebruikt met veelbelovende resultaten.
- De kandidaat voor behandeling moet ten minste 30 dagen vóór de eerste lasersessie een uitstrijkje hebben gehad en op de dagen van de lasersessies verzekerd zijn van niet-zwangerschap.
- Tijdens de sessies mogen er geen tekenen van actieve infectie of neoplasie zijn, waardoor het speculumonderzoek een essentieel hulpmiddel is vóór de laserprocedure.
- Eerdere herpes simplex-infecties vereisen profylactische behandeling, te beginnen 24 uur vóór de lasersessie en gedurende 7 dagen voortgezet (tot re-epithelisatie).
- Patiënten krijgen het advies om 3–5 dagen na de laser geen geslachtsgemeenschap te hebben. Geen genezende crème is nodig. Tampons worden niet aanbevolen.
- De behandeling bestaat uit drie maandelijkse lasersessies, met een onderhoudsprotocol van eenmaal per jaar een sessie.
Referenties
Alexiades-Armenakas MR, Dover JS, Arndt KA. The spectrum of laser skin resurfacing: nonablative, fractional, and ablative laser resurfacing. J Am Acad Dermatol. 2008;58:719–37.
Anderson DJ, Marathe J, Pudney J. The structure of the human vaginal stratum corneum and its role in immune defense. Am J Reprod Immunol. 2014;71:618–23.
Athanasiou S, Pitsouni E, Antonopoulou S, et al. The effect of microablative fractional CO2 laser on vaginal flora of postmenopausal women. Climacteric. 2016;19(5):512–8.
Bachmann GA, Notelovitz M, Kelly SJ, et al. Long-term nonhormonal treatment of vaginal dryness. Clin Pract Sex. 1992;8:3–8.
Beeson WH, Rachel JD. Valacyclovir prophylaxis for herpes simplex virus infection or infection recurrence following laser skin resurfacing. Dermatol Surg. 2002;28(4):331–6.
Bygdeman M, Swahn M. Replens versus dienoestrol cream in the symptomatic treatment of vaginal atrophy in postmenopausal women. Maturitas. 1996;23:259–63.
Fisher JC. Photons, physiatrics, and physicians. A practical guide to understanding laser light interaction with living tissue, part 1. J Clin Laser Med Surg. 1992;10(6):419–26.
Gambacciani M, Levancini M. Short-term effect of vaginal erbium laser on the genitourinary syndrome of menopause. Minerva Ginecol. 2015;67(2):97–102.
Gambacciani M, Levancini M, Cervigni M. Vaginal erbium laser: the second-generation thermotherapy for the genitourinary syndrome of menopause. Climacteric. 2015;18:757–63.
Gaspar A, Addamo G, Brandi H. Vaginal fractional CO2 laser: a minimally invasive option for vaginal rejuvenation. Am J Cosmet Surg. 2011;28:156–62.
Gaviria JE, Lanz JA. Laser vaginal tightening (LVT) – evaluation of a novel noninvasive laser treatment for vaginal relaxation syndrome. J Laser Health Acad. 2012;2012(1):59–66.
Kaplan I, Goldman J, Ger R. The treatment of erosions of the uterine cervix by means of the CO2 laser. Obstet Gynecol. 1973;41(5):795–6.
Mehta A, Bachmann G. Vulvovaginal complaints. Clin Obstet Gynecol. 2008;51(3):549–55.
Murina F, Karram M, Salvatore S, Felice R. Fractional CO2 laser treatment of the vestibule for patients with vestibulodynia and genitourinary syndrome of menopause: a pilot study. J Sex Med. 2016;13:1915.
NAMS. Management of symptomatic vulvovaginal atrophy: 2013 position statement of the North American Menopause Society. Menopause. 2013;20(9):888–902.
Perino A, et al. Is vaginal fractional CO2 laser treatment effective in improving overactive bladder symptoms in postmenopausal women? Preliminary results. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2016;20(12):2491–7.
Portman DJ, Gass ML, Vulvovaginal Terminology Consensus Conference Panel. Genitourinary syndrome of menopause: new terminology for vulvovaginal atrophy from the International Society for the Study of Women’s Sexual Health and the North American Menopause Society. Climacteric. 2014;17:557–63.
Prignano F, Campolmi P, Bonan P, et al. Fractional CO2 laser: a novel therapeutic device upon photobiomodulation of tissue remodelling and cytokine pathway of tissue repair. Dermatol Ther. 2009;22(Suppl 1):S8–S15.
Salvatore S, Nappi RE, Zerbinati N, et al. A 12-week treatment with fractional CO2 laser for vulvovaginal atrophy: a pilot study. Climacteric. 2014;17:363–9.
Salvatore S, Maggiore ULR, Athanasiou S, Origoni M, Candiani M, et al. Histological study on the effects of microablative fractional CO2 laser on atrophic vaginal tissue: an ex vivo study. Menopause. 2015;22(8):845–9.
Santoro N, Komi J. Prevalence and impact of vaginal symptoms among postmenopausal women. J Sex Med. 2009;6:2133–42.
Sasaki GH, Travis HM, Tucker B. Fractional CO2 laser resurfacing of photoaged facial and non-facial skin: histologic and clinical results and side effects. J Cosmet Laser Ther. 2009;11:190–201.
Sokol ER, Karram MM. An assessment of the safety and efficacy of a fractional CO2 laser system for the treatment of vulvovaginal atrophy. Menopause. 2016;23:1102–7.
Sturdee DW, Panay N, International Menopause Society Writing Group. Recommendations for the management of postmenopausal vaginal atrophy. Climacteric. 2010;13(6):509–22.
Vanaman M, Bolton J, Placik O, Fabi SG. Emerging trends in nonsurgical female genital rejuvenation. Dermatol Surg. 2016;42(9):1019–29.
Vizintin Z, Rivera M, Fistonić I, Saraçoğlu F, Guimarães P, et al. Novel minimally invasive VSP Er:YAG laser treatments in gynecology. J Laser Health Acad. 2012;2012(1):46–58.
Vizintin Z, Lukac M, Kazic M, Tettamanti M. Erbium laser in gynecology. Climacteric. 2015;18(Suppl 1):4–8.
Zerbinati N, Serati M, Origoni M, et al. Microscopic and ultrastructural modifications of postmenopausal atrophic vaginal mucosa after fractional carbon dioxide laser treatment. Lasers Med Sci. 2015;30:429–36.