CO2 Laser for Scars
CO2-laser voor littekens
Thales Lage Bicalho Bretas, Aline Tanus, Marcia Linhares en Maria Claudia Almeida Issa Universidade Federal Fluminense, Rua Miguel de Frias, 77 Sala 1215, Icaraí, Niterói, RJ, Brazilië Braziliaanse Vereniging voor Dermatologie, Rua Visconde de Pirajá, 595/402, Ipanema, Rio de Janeiro, RJ, Brazilië Afdeling Klinische Geneeskunde – Dermatologie, Fluminense Federal University, Rua Visconde de Pirajá, 595/402, Ipanema, Niterói, RJ, Brazilië
Samenvatting
Littekens ontstaan doordat beschadigde huid na een verwonding wordt vervangen door nieuw en afwijkend weefsel. Ablatieve apparaten, waaronder de erbium- en koolstofdioxidelasers, zijn effectief gebleken bij het verbeteren van het uiterlijk van littekens, waaronder rijpe brandwondlittekens. De CO2-laser bevordert thermische gefractioneerde ablatie van de huid, en de resulterende selectieve genezingsprikkels verbeteren het veranderde weefsel. De littekens worden hierdoor homogener met de omringende huid. De koolstofdioxidelaser kan worden gecombineerd met andere interventies om optimale resultaten te bereiken. Het kan ook worden gebruikt om geneesmiddelen homogeen in de dermis te laten doordringen, een techniek die medicijnafgifte wordt genoemd. Het gebruik van geneesmiddelen zoals corticoïden om hypertrofische littekens te verminderen en poly-L-melkzuur (PLLA) om collagenese bij atrofische littekens te verhogen, is gerapporteerd. Bij postprocedurele/postbehandelings- en brandwondlittekens is het vroege gebruik van de CO2-laser belangrijk om het weefsel te hermodelleren voordat het litteken rijpt, wat betere cosmetische resultaten oplevert. In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de verschillende soorten littekens, de bijzonderheden van de ablatieve fractionele koolstofdioxide CO2-laser en de benadering van verschillende typen littekens door het gebruik van deze technologie. We bespreken ook de voorzorgsmaatregelen die vóór de procedure (voorbehandeling), de procedure zelf, de postprocedurele/postbehandelingszorg, de meest voorkomende bijwerkingen en hoe hiermee om te gaan.
Trefwoorden CO2-laserLittekensAblatiefFractioneelKoolstofdioxide
Introductie
Het genezingsproces omvat het vrijkomen van ontstekingsmediatoren, cytokinen en celchemotaxis, wat leidt tot re-epithelialisatie en afzetting van respectievelijk type III- en type I-collageen in de dermis. Littekens zijn een gevolg van abnormale vervanging van beschadigde weefsels na trauma, met een onevenwicht van collageentypen en hun vezeldikte in de dermis, evenals histologische desorganisatie. Het vertegenwoordigen onesthetische plekken die het zelfvertrouwen en de kwaliteit van leven kunnen verminderen, waardoor zo snel mogelijk een efficiënte behandeling moet worden gestart om de patiënt bevredigende en esthetische resultaten te bieden. Het behandelen van littekens is nooit een gemakkelijke taak geweest voor dermatologen, en het omvat gewoonlijk een multitherapeutische benadering, met een combinatie van geneesmiddelen en technologieën. Er zijn talloze behandelingen beschreven, zoals ablatieve en niet-ablatieve lasers, corticosteroïdinjecties, intralesionale 5-fluorouracil of bleomycine, siliconenpleisters, cryotherapie, chemische peelings, dermabrasie, fillers, punch-excisies, punch-elevaties, micronaaldbehandeling, subcisie en vele andere (Ozog et al. 2013; Wolfram et al. 2009; Reish en Eriksson 2008).
In de afgelopen decennia bracht de opkomst van fractionele lasers (ablatief of niet) de behandeling van littekens op een hoger niveau, met goede resultaten door minimaal invasieve procedures. Het recente gebruik van de koolstofdioxide (CO2) ablatieve fractionele laser (AFL) voor de behandeling van littekens heeft goede resultaten opgeleverd bij correct gebruik. Deze laser bevordert thermische ablatie van meerdere kleine kanalen tussen onbeschadigde huid, microthermische zones (MTZ) genoemd, waardoor genezingsprikkels ontstaan die resulteren in neocollagenese en hermodellering van het veranderde weefsel. De expressie van sommige cellulaire markers van dermale wondgenezing en neocollagenese, zoals collageen III, hitteschokproteïne 70, alfa-gladde spieractine en prolifererende celnucleaire antigenen, is gerapporteerd in behandelde gebieden. Hierdoor worden littekens ondieper en smaller, en hun oppervlak lijkt homogener te worden met de omringende huid (Manstein et al. 2004; Laubach et al. 2006; Walgrave et al. 2008; Alexiades-Armenakas et al. 2011; Rkein et al. 2014).
De CO2-laser alleen, zonder combinatie met andere technieken, biedt al zichtbaar goede verbetering van de huidtextuur, vorm en aspect van het litteken, evenals de gelijkenis met de omringende huid. Maar het wordt ook gelijktijdig gebruikt met de toepassing van verschillende medicijnen; het produceert kleine kanalen die de penetratie van geneesmiddelen in de dermis mogelijk maken, homogeen, een techniek die medicijnafgifte wordt genoemd. Bij hypertrofische littekens is de CO2-laser alleen bijvoorbeeld geen goede optie als monotherapie; het wordt vaak gebruikt om geneesmiddelen zoals corticoiden en bleomycine af te geven die synergetisch met de laser werken om de hypertrofie te verminderen en het aspect van het litteken nog verder te verbeteren. Deze methode vereist bijzondere voorzichtigheid en kennis van de behandelaar, omdat de laser zelf nieuwe littekens kan veroorzaken bij iemand met een genetische aanleg voor het ontwikkelen van hypertrofische littekens, en die littekenfibroblasten kan overstimuleren en de fibrose kan verergeren die al is ontstaan door een overreactie van dat lichaam op een eerdere beschadigingsprikkel. Bij atrofische en acnelittekens kan de CO2-laser ook worden gebruikt met de afgifte van geneesmiddelen zoals poly-L-melkzuur (PLLA) om collagenese te verhogen en de depressies van het littekenweefsel op te vullen (Vrijman et al. 2011; Shamsaldeen et al. 2011; Fife et al. 2009; Avram et al. 2009).
Littekens
Littekens vertegenwoordigen abnormale vervanging van beschadigd weefsel na elk trauma dat de dermis bereikt. Functioneel zijn ze minder kneedbaar dan normaal weefsel en missen ze huidbijlagen, zoals haarzakjes, talg- en zweetklieren. Ze kunnen hypertrofisch of atrofisch zijn en ontstaan vaak door verwondingen zoals brandwonden, operaties, tatoeages, ongelukken of sommige ontstekingsziekten zoals acne. Er is ook een bijzonder type hypertrofisch litteken, bekend als keloïd, dat het resultaat is van een zeer verergerde ontstekingsreactie van de gastheer op huidbeschadiging, en een andere en voorzichtigere benadering vereist.
Hypertrofische littekens ontstaan door ongecontroleerde proliferatie van fibroblasten en extracellulaire matrix. De reden waarom deze abnormale proliferatie optreedt, is voornamelijk genetisch, en mensen van Afrikaanse afkomst zijn gewoonlijk vatbaarder voor deze aandoening. Hypertrofische littekens zijn hoger dan de omringende huid en gaan niet verder dan de oorspronkelijke littekengrenzen. Kenmerkend zijn hypertrofische littekens te zien op de schouders, bovenste romp en oren (Alster en Tanzi 2003; Verhaeghe et al. 2013; Kuo et al. 2004).
Een keloïd gaat per definitie verder dan de grenzen van de oorspronkelijke verwonding, heeft een hoger recidiefpercentage en vormt een uitdaging voor dermatologen. Naast de visuele beperking is de keloïd gewoonlijk pijnlijk, stijf, met dikke fibrose en lage mobiliteit. Het gaat niet spontaan achteruit, en de getroffen patiënten hebben een hoge genetische aanleg (Reiken et al. 1997; Alster en Williams 1995; Sherling et al. 2010).
Atrofische littekens ontstaan door inefficiënte collageenhermodellering en abnormale regeneratie van het vezelige weefsel. Ze vertegenwoordigen depressies op het huidoppervlak en kunnen ontstaan door onbewuste verzorging van een wond of ook worden beïnvloed door genetische aanleg (Vrijman et al. 2011).
Acnelittekens als gevolg van matige tot ernstige acne bij tieners en jongvolwassenen vormen frequente en belangrijke klachten bij een dermatologisch consult. Hun etiologie houdt verband met een overdreven ontstekingsreactie die te lang aanhoudt, een inefficiënte immuunrespons van de gastheer op de weefselbeschadiging en een afwijkend genezingsvermogen met lage collageensynthese (Jeremy et al. 2003; Taylor et al. 2011; Fabbrocini et al. 2010; Holland et al. 2004; Sobanko en Alster 2012). Acnelittekens worden geclassificeerd op basis van de hoeveelheid collageen die door het weefsel is verloren of gewonnen, de dikte, het uitrekkingsvermogen, de diepte en de architectuur.
Atrofische littekens zijn de meest voorkomende vorm van acnelittekens en ontstaan door vernietiging van dermale structuren door het diepe ontstekingsinfiltraat. Ze kunnen worden onderverdeeld in ijspriemlittekens, rollende littekens en boxcar-littekens (Fig. 1). Ijspriemlittekens zijn smalle, vlekkerige en diepe littekens, klinisch weergegeven als meerdere kleine depressiepunten op het huidoppervlak. Ze hebben gewoonlijk een breedte van minder dan 2 mm en groeien verticaal tot in de diepe dermis of het onderhuidse weefsel, waarbij ze een kegelvorm aannemen. Rollende littekens zijn ondieper en breder, met een breedte van 4–5 mm, met schuin aflopende randen, en ze ontstaan wanneer de dermis zich hecht aan het onderhuidse weefsel, waardoor een oppervlakkige rimpeling ontstaat. Boxcar-littekens zijn afgerond of ovaal, met verschillende breedten, van ondiep tot diep, en een diameter tussen 1,5 en 4 mm (Levy en Zeichner 2012; Jacob et al. 2001; Lee et al. 2013).
Fractionele CO2-laser
Basisprincipes
De CO2-laser is een ablatieve fractionele laser (AFL), met een golflengte van 10.600 nm, en zijn doelwit is water. De AFL produceert microscopische kolommen van geablateerd weefsel, die zich uitstrekken van de epidermis tot de dermis (de zogeheten microthermische zones, MTZ), waarbij gezonde weefselgebieden tussen deze kolommen worden gespaard. Collageendegeneratie en focale epidermale necrose stimuleren een proces van snelle re-epithelialisatie dat wordt bevorderd door de omringende gezonde huidcellen. De AFL-technologie gaf ons een nieuw perspectief voor behandelingen van gezichtsvernieuwing, waarbij de bijwerkingen en complicaties van de standaard ablatieve resurfacing die tot dusver werden gevreesd, werden verminderd, aangezien er vroeger geen enkel gezond huidgebied werd gespaard.
Andere soorten ablatieve fractionele lasers zijn de Er:YAG (yttrium, aluminium, granaat) 2.940 nm, en de nieuwe Er:YSG (yttrium, saffier, granaat) 2.790 nm. Ze verschillen alleen van elkaar in golflengte en de waterabsorptiecoëfficiënt, aangezien het doelwit hetzelfde is: de uitgaande energie wordt geabsorbeerd door de hoeveelheid water in het weefsel (Manstein et al. 2004; Laubach et al. 2006; Walgrave et al. 2008; Alexiades-Armenakas et al. 2011; Alster en Nanni 1998).
De Er:YAG heeft de grootste waterabsorptiecoëfficiënt, omdat het onmiddellijke verdamping van cellen bevordert zonder thermische schade. Het kan 12–18 keer meer water absorberen dan de CO2. De pulsduur van de Er:YAG is veel korter dan die van de CO2-laser, wat resulteert in minder omringende thermische diffusie. Niettemin leidt het onvermogen van de Er:YAG om thermisch letsel te veroorzaken tot minder collageencontractie, waardoor het nutteloos is voor het bevorderen van perioperatieve hemostase (Alster en Nanni 1998).
Het CO2-laserapparaat heeft een handstuk dat kleine plekken op de huid projecteert. Afhankelijk van het gebruikte model is het mogelijk om het schotformaat (driehoek, vierkant of rond, bijvoorbeeld), de puntdichtheid en de diameter van elke plek aan te passen, die kan variëren van 125 µm tot 1,25 mm. Het heeft de kleinste waterabsorptiecoëfficiënt, veroorzaakt grote collaterale thermische schade en bevordert uitstekende hemostase bij gebruik in de standaard, niet-fractionele modus (Rkein et al. 2014).
Er moeten in principe vier of vijf parameters worden aangepast op de CO2-laser, rekening houdend met het te behandelen huidgebied, de diepte, de diameter en de ablatiegraad:
- Energie: de hoeveelheid vermogen (in watt) die in een bepaalde tijd aan het weefsel wordt geleverd (de laserpulsduur, in seconden). Het is recht evenredig met de penetratiediepte en het thermische letsel dat wordt bevorderd, wat betekent dat hoe hoger de energie, hoe dieper de laser reikt en hoe meer letsel het in het omringende weefsel veroorzaakt.
- Fluentie/Dichtheid: de hoeveelheid energie die aan een bepaald gebied wordt geleverd – de totale grootte van het toepassingsgebied of de “spotgrootte” die door het laserhandstuk wordt geproduceerd. Dus wordt de energiedichtheid of fluentie gemeten in J/cm2. Hoe hoger de fluentie, hoe sneller de temperatuur in het weefsel stijgt en bijgevolg hoe groter de intensiteit van het gewenste effect. Het effect van de behandeling wordt bereikt door zowel de laseruitgangsenergie als de laserpulsduur op het weefseltoepassingsgebied te variëren.
- Pulsduur: in milliseconden (ms), is recht evenredig met thermisch letsel van het weefsel. Hoe langer de puls duurt, hoe groter de schade aan het doelwitweefsel en de omgeving.
- Afstand tussen punten: bepaalt het evenwicht tussen de dichtheid van de geleverde energie en de behouden huid in het behandelde gebied. Het is omgekeerd evenredig met de dichtheid, wat betekent dat hoe kleiner de afstand tussen de punten, hoe meer energie in het doelgebied wordt geleverd, met dichtere thermische ablatie. Hogere dichtheden betekenen overlappende punten, waardoor een kleiner gezond huidoppervlak behouden blijft en de postprocedurele periode ongemakkelijker wordt.
Werkingsmechanisme van de fractionele CO2-laser
Hitteschokproteïnen (HSP) worden opgereguleerd en spelen een rol bij huidhermodellering na thermisch letsel. Ze hebben ontstekingsremmende en celbeschermende werking. Histologische studies hebben verhoogde niveaus van HSP aangetoond, zoals HSP70 en HSP47, die het proces van collageengeneratie bevorderen, wat leidt tot dermale verdikking en verbetering van het uiterlijk van littekens (Magnani en Schweiger 2014). HSP70 is een procollageenchaperon en speelt een cruciale rol bij wondgenezing, door neocollagenese en de expressie van andere groeifactoren te bevorderen, zoals transformerende groeifactor β (TGF-β), essentieel voor genezing. HSP47 speelt ook een sleutelrol bij het bevorderen van neocollagenese. De piekexpressie is 1 maand na de behandeling en blijft hoog na 3 en 6 maanden. Hermodellering en nieuwe collageenvorming werden waargenomen na 3 en 6 maanden na de procedure. De langetermijnexpressie van deze twee hitteschokproteïnen ondersteunt de langetermijneffectiviteit van fractionele CO2-laserresurfacing (Xu et al. 2011).
De CO2-laser verhoogt ook de expressie van weefselcollagenasen, zoals matrixmetalloproteïnasen (MMP), die werken bij collageenafbraak. Omdat MMP's normaal niet in de huid tot expressie komen, resulteert het evenwicht tussen collageenvorming en -afbraak in individuele reacties voor elke patiënt (Vrijman et al. 2011).
Zoals reeds vermeld, produceert de CO2-laser kleine punten tussen behouden huid in het behandelde gebied, de MTZ, met verdamping van de hoornlaag over deze kanalen. Een gebied van onbeschadigd weefsel omringt elke ablatieve zone. Gespaarde, levensvatbare keratinocyten in deze gebieden migreren naar de MTZ's en bevorderen het genezingsproces, met collageenvorming en re-epithelialisatie. Onmiddellijk na de laserpuls kunnen hypochrome vlekvormige macules op het huidoppervlak worden gezien, die de verdamping van deze hoornlaag vertegenwoordigen. Deze macules ontwikkelen zich tot erytheem, beter zichtbaar binnen 3 dagen na de behandeling. Op dat moment treden serosanguineuze drainage en zwelling in verschillende mate op, afhankelijk van de gebruikte parameters. Bloeding vindt plaats tussen het stratum corneum en het stratum granulosum. Regeneratie en afschilfering van het epitheel worden waargenomen, met behoud van de basale membraan. Er is ook verdwijning van elastine in elastische vezels in de oppervlakkige dermis van littekengebieden (Magnani en Schweiger 2014).
Het genezingsproces eindigt met de vorming van kleine bruine korsten, die overeenkomen met de extrusie van beschadigde keratinocyten. Necrotisch puin wordt binnen 1–2 weken geëlimineerd (bij bepaalde patiënten kan dit zelfs langer duren), waardoor het huidoppervlak meer “gebruind” blijft tot de volledige afschilfering (Rkein et al. 2014).
Drie weken na de behandeling wordt bijna volledige regeneratie van het epitheel waargenomen. Microscopisch is elastine te zien in elektronendichte afzettingen, en elastische vezels zien er gefragmenteerd en elaunine-achtig uit, wat wijst op het dermale hermodelleringsproces (Omi et al. 2011). Een zichtbare verbetering van littekens kan binnen 3 maanden worden gezien, maar het is ook beschreven tot 12–18 maanden na de behandeling, met neocollagenese en dermale hermodellering aangetoond door histologische analyses.
Het gebruik van de fractionele CO2-laser bij de behandeling van verschillende soorten littekens
Hypertrofische littekens
Hoewel de CO2-laser is gebruikt voor de behandeling van hypertrofische littekens, heeft de pulsed dye-laser (PDL) 585 nm sterker bewijs van werkzaamheid op basis van recente bevindingen in de literatuur. De overexpressie en abnormale activiteit van TGF-β1 en TGF-β2 zijn betrokken bij de pathogenese van hypertrofische littekens en keloïden. Het werkingsmechanisme van de PDL is nog niet volledig bekend, maar men gelooft dat het de expressie van TGF-β, fibroblastproliferatie en afzetting van collageen III in het litteken vermindert. Er wordt ook beschreven dat tot de werkingsmechanismen van de PDL behoren de selectieve fotothermolyse van bloedvaten, het vrijkomen van histamine en interleukinen door mestcellen, en collageenafbraak met daaropvolgend herstel van de dermis (Alster en Nanni 1998; Patel en Clement 2002; Reish en Eriksson 2008; Alster en Zaulyanov 2007).
Intralesionale corticosteroïdinfiltratie gericht op het remmen van collageensynthese onmiddellijk na een PDL-sessie is technisch eenvoudiger door weefselzwelling, en biedt minder weerstand tegen naaldpenetratie in het litteken (Mustoe et al. 2002; Jalali en Bayat 2007; Roques en Téot 2008; Manuskiatti en Fitzpatrick 2002; Gupta en Sharma 2011; Chowdri et al. 1999).
De fractionele CO2-laser wordt vaak gebruikt om de dikte, stijfheid en abnormale textuur van meer rijpe littekens te verbeteren door ablatieve vernietiging en resurfacing (Waibel et al. 2013). De behandeling met de fractionele CO2 ablatieve laser kan worden gestart vanaf 12 maanden na het letsel of na afloop van de PDL-behandeling, indien ze worden gecombineerd. Lasersessies worden gegeven met intervallen van 4–6 weken totdat een plateau in verbetering wordt waargenomen. Gewoonlijk wordt slechts één modaliteit per sessie gebruikt, maar op verschillende locaties in dezelfde sessie kunnen meer platforms worden gebruikt.
De microscopische thermische zones die door de CO2-laser worden gegenereerd, zijn ook gebruikt als kanalen om de penetratie van triamcinolon (Fig. 2a–c) en andere lokale geneesmiddelen in de huid te verbeteren. Deze techniek, medicijnafgifte genoemd, is minder pijnlijk dan geneesmiddelinjectie en zorgt voor een meer uniforme verdeling van het medicijn door de dermis van het litteken, waarbij het synergetisch met de laser werkt. De hoornlaag is normaal gesproken ondoordringbaar voor moleculen die meer wegen dan 500 Da; niettemin maken de kanalen die door de laser zijn gecreëerd een hogere penetratie en biologische beschikbaarheid van lokale medicijnen mogelijk (Goodman 2006).
Met al die informatie in gedachten wordt de CO2-laser gewoonlijk gecombineerd met de medicijnafgiftetechniek om betere resultaten te bereiken bij de behandeling van keloïden en hypertrofische littekens (Fig. 3a, b). Wetende dat de laser zelf een sterke genezingsreactie kan bevorderen bij mensen die al genetisch vatbaar zijn voor littekenvorming, wordt het altijd ten zeerste aanbevolen om de eerste paar lasersessies langzaam te starten, met lage vermogens/fluenties en korte pulsduren om littekens niet te verergeren door hun verergerde ontstekingsketen secundair aan genezingsprikkels te voeden.
Atrofische littekens in het algemeen en atrofische acnelittekens
Atrofische littekens kunnen beter worden behandeld met AFL, zoals de CO2-laser, in vergelijking met niet-ablatieve fractionele lasers, omdat de energie de diepe dermis bereikt (1,5–1,6 mm diepte) en het hermodelleringsproces maanden kan duren. De AFL verhoogt de expressie van hitteschokproteïne (HSP), die op zijn beurt de weefselrespons op thermisch letsel reguleert door activering van epidermale stamcellen die de zojuist beschadigde cellen zullen vervangen. IL-1, TNF-alfa, TGF en MMP signaleren de verwijdering van de beschadigde cellen en neocollagenese.
De CO2-laserbehandeling vermindert de breedte en diepte van het litteken en stimuleert de synthese en organisatie van collageenvezels, waardoor atrofische gebieden worden opgevuld. Het wordt ten zeerste aanbevolen om het gehele oppervlak van de esthetische eenheid te behandelen, en niet alleen de getroffen gebieden of het litteken zelf, om duidelijke afbakening tussen behandelde en onbehandelde gebieden te voorkomen. Als resurfacingmethode bevordert de CO2-laser een hogere collageneseprikkel en een beter esthetisch resultaat. Het verbetert de homogeniteit van de huid, waardoor de atrofische gebieden geleidelijk vlakker, ondieper en oppervlakkiger lijken, en ze opnieuw worden geïntegreerd in de omringende normale huid.
We mogen nooit de mogelijkheid vergeten van gelijktijdig gebruik van geneesmiddelen die collagenese stimuleren en de atrofie omkeren via het medicijnafgiftesysteem, met homogene penetratie van medicijnen om de huidtextuur te verbeteren en het volume en de vitaliteit te herwinnen. Bij atrofische littekens is poly-L-melkzuur (PLLA) de stof die momenteel wordt gebruikt om collagenese te verbeteren via de medicijnafgiftetechniek, direct na de lasersessie. PLLA induceert bij inbrenging een lokale ontstekingsreactie met activering en productie van collageen, waarbij het op synergetische wijze samenwerkt met de laser.
Acnelittekens zijn meestal atrofisch, onderverdeeld in verschillende typen zoals reeds vermeld (ijspriem-, boxcar- en rollende littekens). De overgrote meerderheid van de getroffen patiënten heeft gelijktijdig meerdere typen. Met de resurfacingtechniek is er een goede verbetering van het algemene aspect van de behandelde esthetische eenheid, maar er zijn gewoonlijk meerdere lasersessies nodig om indrukwekkende resultaten te bereiken. Alle subtypen acnelittekens ervaren een grote verbetering, maar boxcar-littekens reageren vaak beter. Patiënten moeten worden geïnformeerd over de noodzaak van vervolgsessies, vier tot zes, om het beste resultaat te verkrijgen (Fabbrocini et al. 2010; Magnani en Schweiger 2014; Omi et al. 2011) (Fig. 4a, b).
Postoperatieve/posttraumatische littekens
Snelle en vroege actie op deze littekens is essentieel om hun dikte en textuur te verbeteren. Depigmentatie is de moeilijkst te behandelen verandering. Vanwege de grotere diepte in vergelijking met acnelittekens, bereiken postoperatieve littekens gewoonlijk slechtere resultaten. Fibroblasten en myofibroblasten beginnen in de eerste week te migreren en beginnen na de tweede week littekenweefsel te vormen. Daarom moet de juiste benadering direct in de eerste week na de operatie plaatsvinden.
Veel studies gebruiken de Vancouver Scar Scale (VSS) voor klinische evaluatie van het litteken, waaronder pigmentatie (0 = normaal, 1 = hypopigmentatie, 2 = hyperpigmentatie), vasculariteit (0 = normaal, 1 = roze, 2 = roze tot rood, 3 = rood, 4 = rood tot paars, 5 = paars), buigzaamheid (0 = normaal, 1 = soepel, 2 = meegevend, 3 = stevig, 4 = bandvorming, 5 = contractuur), en hoogte (0 = normaal, 1 = <2 mm, 2 = 2–5 mm, 3 = >5 mm) (Chowdri et al. 1999).
Blijkbaar kan de CO2-laser worden gebruikt voor de behandeling van postoperatieve en posttraumatische littekens (Fig. 5a, b, 6a, b, 7a, b en 8a, b), net zoals het de vorming van een nieuw litteken kan bevorderen. Het optreden van hypertrofische littekens secundair aan behandeling met de CO2-laser is gerapporteerd. Er zijn veel voorgestelde protocollen voor laserbehandeling beschikbaar, maar de geleverde energie en het te behandelen gebied moeten grondig worden gekozen. De voorgestelde dichtheden voor de behandeling van gezichtslittekens variëren van 30% tot 50%, terwijl ze op extrafaciale gebieden variëren van 20% tot 30%, aangezien de kans op hypertrofische littekens op die gebieden groter is, vooral in de hals, zoals eerder vermeld. Bovendien bieden lagere energieën ook de beste resultaten en verlagen ze het risico op erytheem en permanente depigmentatie na de laserbehandeling (Roques en Téot 2008; Manuskiatti en Fitzpatrick 2002; Sobanko et al. 2015; Zachariae 1988).
Brandwondlittekens
Brandwondlittekens hebben een complex vormingsmechanisme dat traumareacties omvat, en hun behandeling moet zich richten op esthetische en functionele verbeteringen. Afgezien van alle adequate chirurgische en curatieve zorg, is het gebruikelijk dat patiënten klagen over lokale pijn, een branderig gevoel of jeuk. Bij de behandeling van brandwondlittekens moeten we ons richten op de afwijkende collageenafzetting die kenmerkend is voor rijpe littekens. Rijpe littekens hebben, net als de volwassen huid, een overwicht van type I-collageen ten opzichte van type III, en deze verhouding is omgekeerd bij foetale huid.
Het gebruik van de fractionele CO2-laser bij brandwondlittekens is bewezen effectief in het verminderen van collageen I en het verhogen van collageen III in het behandelde weefsel, waardoor het littekenweefsel wordt geherstructureerd om de normale collageenafzetting te herstellen die wordt gezien in jonge en onbeschadigde huid. Deze bevinding kan verantwoordelijk zijn voor de gerapporteerde winst in mobiliteit van het littekengebied na behandeling.
Naast verbetering van de huidarchitectuur kunnen verloren adnexale structuren, zoals haarzakjes, talg- en zweetklieren, niet worden teruggekregen. Daarom kan de esthetische verbetering beperkt zijn in gevallen met uitgestrekte getroffen huidgebieden (Ozog et al. 2013).
Preprocedure
De procedure zelf is afhankelijk van de protocollen van elke fabrikant. Maar er zijn enkele algemene voorzorgsmaatregelen en instructies die moeten worden gevolgd, vooral vóór en na de procedure. Uitgaande van een goed uitgevoerde anamnese en een minimalistisch lichamelijk onderzoek, moeten dermatologen speciale aandacht besteden aan de hieronder genoemde aandoeningen:
- Actieve infecties: infecties van welke aard dan ook (schimmel-, bacterieel of viraal) zijn relatieve contra-indicaties voor de laser en moeten vóór de lasersessie naar behoren worden behandeld.
- Ontstekingshuidaandoeningen: aandoeningen op het te behandelen gebied, zoals eczeem of psoriasis, mogen niet aan de procedure worden onderworpen totdat ze volledig zijn verdwenen. Patiënten met ontstekingshuidziekten die het Köbner-fenomeen vertonen (lichen planus, psoriasis, perforerende dermatose, vitiligo, enz.), zelfs buiten het te behandelen gebied, moeten goed worden geïnformeerd over deze mogelijkheid.
- Actieve acne: patiënten met acnelittekens en actieve ziekte moeten eerst naar behoren worden behandeld met lokale of orale behandeling voordat wordt overgegaan tot littekenbehandeling, om de ontstekingslaesies vóór de lasersessies onder controle te krijgen. Het heeft geen zin acnelittekens te behandelen wanneer er nog nieuwe ontstaan, omdat dit de behandeling zou verlengen en inefficiënt zou maken.
- Recent oraal isotretinoïnegebruik: met betrekking tot de mogelijkheid van verminderde genezing bij patiënten die isotretinoïne gebruiken, evenals het verhoogde risico op keloïdvorming, wordt aanbevolen ten minste 6 maanden na het einde van de behandeling te wachten met het starten van de lasersessies. Er ontbreken nog steeds studies die deze verminderde wondgenezing evalueren, maar een consensusinterval van 6 maanden is vastgesteld (Zachary en Rofagha 2012).
- Persoonlijke voorgeschiedenis van herpes simplex: patiënten met een eerdere geschiedenis van herpes simplex-infectie moeten profylaxe ondergaan met antivirale middelen. De duur is nog niet vastgesteld, maar oraal aciclovir (400 mg elke 8 uur), valaciclovir (1 g eenmaal daags) of famciclovir (250 mg elke 12 uur) moet ten minste 48 uur vóór de procedure worden gestart en worden voortgezet tot re-epithelialisatie, gewoonlijk 5 dagen na de lasersessie (Zachary en Rofagha 2012).
- Hogere huidfototypes (Fitzpatrick IV tot VI): donkere huidtinten hebben een hoger risico op postinflammatoire hyperpigmentatie in verband met de procedure. Daarom moet de procedure worden ontraden, aangezien de risico's de voordelen zouden overtreffen. Indien absoluut noodzakelijk, kunnen lagere fluencies en dichtheden met voorzichtigheid worden gebruikt.
Procedure
Voorafgaand aan de lasersessie moet een lokaal verdovingsmiddel worden aangebracht om het te behandelen gebied zachtjes te bedekken. Na de inwerkingtijd moet de huid goed worden gereinigd en kan een klein gebied de eerste lasershot krijgen om huidablatie en de tolerantie van de patiënt voor de procedure te testen.
De lasersessie moet worden gebaseerd op de aanwijzingen van de fabrikant met betrekking tot het specifieke laserapparaat en de persoonlijke parameters voor de situatie van de patiënt. Zowel de patiënt als de behandelaar moet een veiligheidsbril dragen. De huid ontvangt vervolgens de lasershots, en de behandelaar moet overlapping vermijden, omdat deze praktijk de laserpotentie kan verhogen en schade aan de huid kan veroorzaken. Wanneer een bepaald gebied met meerdere overlappingen wordt behandeld, is er hogere thermische schade en blijft er minder gezonde huid over, waardoor het risico op littekenvorming toeneemt.
Onmiddellijk na de lasertoepassing heeft de arts de mogelijkheid om medicijnafgifte uit te voeren, waarbij enkele actieve ingrediënten over het geablateerde gebied worden verspreid, afhankelijk van de indicaties van de patiënt, zoals triamcinolon of bleomycine voor hypertrofische littekens en PLLA voor atrofische littekens.
Postprocedure
Onmiddellijk na de lasersessie vertoont de huid erytheem en zwelling als gevolg van weefselverdamping en een uitbundige sereuze afscheiding. Een verfrissend en kalmerend masker kan op het gezicht van de patiënt worden aangebracht, aangezien men een branderig gevoel kan ervaren. Ondertussen moeten aanwijzingen voor de postprocedurele periode aan de patiënt worden gegeven, zoals hygiëneroutines en het aanbrengen van lokale genezende crèmes op het behandelde gebied tweemaal daags tot volledige re-epithelialisatie. De arts moet er zeker van zijn dat patiënten op de hoogte zijn van de hersteltijd van de procedure, het herstel, de thuis te nemen voorzorgsmaatregelen en hoe ze verwachtingen moeten beheren. Het is erg belangrijk om patiënten te vertellen dat de huid er de eerste paar dagen slechter uit zal zien dan vóór de behandeling, gevolgd door het verschijnen van korsten die binnen 7–10 dagen verbeteren, wanneer het genezings- en re-epithelialisatieproces zal zijn voltooid.
De resultaten zijn veelbelovend en hebben de neiging te verbeteren na vervolgsessies, met een interval van 2–6 weken ertussen. Hogere vermogens kunnen geleidelijk worden gebruikt, afhankelijk van de tolerantie en reactie van de patiënt op de behandeling.
Bijwerkingen
Afgezien van het feit dat de fractionele CO2-laser veel minder bijwerkingen biedt dan de standaard ablatieve CO2-laser, kunnen ze nog steeds optreden. Er moeten enkele voorzorgsmaatregelen worden genomen om ze te vermijden, zoals het gebruik van lagere energieën en het niet meer dan tweemaal overlappen op dezelfde plaats. Bijwerkingen komen vaker voor bij patiënten die worden blootgesteld aan hogere energieën of dichtheden (Vrijman et al. 2011; Shamsaldeen et al. 2011; Fife et al. 2009; Avram et al. 2009; Alster en Tanzi 2003).
Secundaire infectie is de meest gerapporteerde bijwerking, en herpes simplex-profylaxe is gewoonlijk nodig om dit te voorkomen. Erytheem, zwelling en pijn kunnen tekenen van infectie zijn, en patiënten moeten goed worden geïnstrueerd om onmiddellijk contact op te nemen met hun arts in geval van een van deze veranderingen.
Acneïforme uitbarstingen kunnen ofwel een reactie zijn op thermisch letsel of een reactie op de vette genezende crèmes die na de procedure zijn voorgeschreven, en deze laatste moeten worden vervangen door meer vloeibare opties. De introductie van enkele milde lokale geneesmiddelen tegen acne optimaliseert ook het herstel van acneïforme uitbarstingen.
Afsluitende verbanden en antibiotica kunnen contactdermatitis veroorzaken, die beter kan worden behandeld met lokale corticosteroïden. Late complicaties treden weken na de procedure op en omvatten hyperpigmentatie, aanhoudend erytheem, een vlekkig uiterlijk van de huid, ectropion, hypertrofische littekens en hypopigmentatie.
Hyperpigmentatie en hypertrofische littekens zijn zeldzaam, maar komen vaker voor op extrafaciale gebieden (met name de hals) en wanneer er meerdere overlappingen of overdreven agressieve parameters zijn gebruikt.
Hypopigmentatie is nog zeldzamer. In gevallen van dyschromie kunnen lokale middelen zoals hydrochinon, retinoïnezuur, thioglycolzuur en andere worden gebruikt. Lasers en lichtapparaten kunnen ook een belangrijke rol spelen bij aanhoudend erytheem (intens gepulseerd licht, robijn, alexandriet) en hyperchromie (intens gepulseerd licht, Q-switched Nd:YAG).
Conclusies
De CO2-laser biedt een nieuwe en veilige behandeling voor onesthetische littekens, met een lage incidentie van bijwerkingen, goede tolerantie en hoge werkzaamheid, waardoor het een veelbelovende techniek is voor deze veelvoorkomende klacht in dermatologiepraktijken. Bij een goede indicatie zijn de resultaten werkelijk bevredigend. Niettemin zijn er enkele voorzorgsmaatregelen die vóór toepassing van de laser moeten worden genomen: beoordeling van het huidtype en de verwachtingen van de patiënt, antivirale profylaxe indien nodig en goede voorlichting van patiënten. Ze moeten op de hoogte zijn van de hersteltijd van deze ablatieve laser, de mogelijke bijwerkingen, hoe met herstel om te gaan en hoe dit gemakkelijker en sneller kan worden gemaakt, met behoud van goede resultaten.
Wat het laserapparaat betreft, elk apparaat wordt geleverd met de handleiding van de fabrikant, evenals de juiste parameters rekening houdend met de indicatie en huidkenmerken van de patiënt. Echter, concepten van fluentie, vermogen, energie, spotgrootte en pulsduur zijn waarden die ons in staat stellen het te begrijpen als een geproportioneerd apparaat: hoe hoger de parameters, hoe sterker en dieper de laser de huid zal bereiken.
Kernboodschappen
- Littekens zijn een gevolg van abnormale vervanging van beschadigde weefsels na trauma.
- Het recente gebruik van de koolstofdioxide (CO2) ablatieve fractionele laser (AFXL) heeft goede resultaten opgeleverd bij correct gebruik.
- Het behandelen van littekens is nooit een gemakkelijke taak voor dermatologen en omvat een multitherapeutische benadering, met een combinatie van geneesmiddelen en technologieën.
- De CO2-laser creëert microthermische zones (MTZ) die een genezingsproces stimuleren waarbij hitteschokproteïnen, metalloproteïnasen, cytokinen en chemotaxis betrokken zijn, met neocollagenese en reorganisatie van het littekenweefsel en de omgeving.
- De CO2-laser kan worden gebruikt voor de behandeling van littekens als monotherapie of in combinatie met andere technieken, zoals pulsed dye-laser, corticosteroïd/bleomycine-injecties, lokale geneesmiddelen en andere, om betere resultaten te bereiken, vooral bij hypertrofische littekens.
- De CO2-laser kan ook worden gebruikt met gelijktijdige toepassing van lokale geneesmiddelen die in de MTZ zullen doordringen en de dermis bereiken, waarbij ze synergetisch werken in een techniek die medicijnafgifte wordt genoemd.
- Bij hypertrofische littekens en keloïden moet het gebruik van de CO2-laser nog voorzichtiger zijn, aangezien het de overmatige ontstekingsreactie bij genetisch gepredisponeerde personen kan stimuleren.
- Bij acnelittekens is er gewoonlijk sprake van gelijktijdige aanwezigheid van meerdere soorten atrofische littekens, met algemene verbetering na de CO2-lasersessie. Patiënten hebben vaak meer dan één sessie nodig, gewoonlijk drie tot zes, met een interval van 1–3 maanden. Ijspriemlittekens reageren het minst goed.
- Bij postoperatieve en brandwondlittekens is vroeg gebruik de sleutel tot succes.
- Patiënten moeten zeer goed worden voorgelicht over de procedure, de hersteltijd, de pre- en postprocedurele voorzorgsmaatregelen, evenals de mogelijke bijwerkingen en tekenen van infectie/complicaties.
- Als de patiënt een persoonlijke voorgeschiedenis van herpes simplex-infectie heeft, moet hij/zij profylaxeschema's ondergaan vóór de lasertoepassing.
- De aanwezigheid van infecties of actieve ontstekingsziekten in het te behandelen huidgebied moet volledig zijn verholpen vóór de lasersessie, en ontstekingshuidziekten met het Köbner-fenomeen moeten leiden tot het ontraden van de procedure.
- Vóór de lasertoepassing moet lokale anesthesie met lidocaïne, tetracaïne en andere op het te behandelen huidgebied worden aangebracht en vervolgens worden verwijderd met correcte asepsis van de huid.
- De lasersessie moet worden gebaseerd op het protocol van de fabrikant, rekening houdend met het Fitzpatrick-huidtype van de patiënt, de indicatie en de parameters die bij al deze informatie passen.
- De postprocedurele periode omvat het gebruik van herstellende crèmes en algemene voorzorgsmaatregelen zoals zonbescherming. Indien de patiënt momenteel herpes simplex-profylaxe ondergaat, moet deze worden voortgezet tot volledige re-epithelialisatie van de huid, ongeveer 5–10 dagen na de lasersessie.
- De meest voorkomende bijwerkingen zijn infecties, dyschromie, aanhoudend erytheem, hypertrofische littekenvorming en hypopigmentatie, waarvan de laatste zeldzaam is. De arts moet in staat zijn deze complicaties onmiddellijk te behandelen.
Kruisverwijzingen
- CO2-laser voor huidverjonging
- Erbiumlaser voor littekens en striae distensae
- Licht-emitterende diode voor acne, littekens en door de zon beschadigde huid
- Niet-ablatieve fractionele lasers voor littekens
Referenties
Alexiades-Armenakas M, Sarnoff D, Gotkin R, Sadick N. Multi-center clinical study and review of fractional ablative CO2 laser resurfacing for the treatment of rhytides, photoaging, scars and striae. J Drugs Dermatol. 2011;10(4):352–62.
Alster TS, Nanni CA. Pulsed dye laser treatment of hypertrophic burn scars. Plast Reconstr Surg. 1998;102(6):2190–5.
Alster TS, Tanzi EL. Hypertrophic scars and keloids: etiology and management. Am J Clin Dermatol. 2003;4(4):235–43.
Alster TS, Williams CM. Treatment of keloid sternotomy scars with 585 nm flashlamp-pumped pulsed-dye laser. Lancet. 1995;345(8959):1198–200.
Alster T, Zaulyanov L. Laser scar revision: a review. Dermatol Surg. 2007;33(2):131–40.
Avram MM, Tope WD, Yu T, Szachowicz E, Nelson JS. Hypertrophic scarring of the neck following ablative fractional carbon dioxide laser resurfacing. Lasers Surg Med. 2009;41(3):185–8.
Chowdri NA, Masarat M, Mattoo A, Darzi MA. Keloids and hypertrophic scars: results with intraoperative and serial postoperative corticosteroid injection therapy. Aust N Z J Surg. 1999;69(9):655–9.
Fabbrocini G, Annunziata MC, D’Arco V, De Vita V, Lodi G, Mauriello MC, Pastore F, Monfrecola G. Acne scars: pathogenesis, classification and treatment. Dermatol Res Pract. 2010;2010:893080.
Fife DJ, Fitzpatrick RE, Zachary CB. Complications of fractional CO2 laser resurfacing: four cases. Lasers Surg Med. 2009;41(3):179–84.
Goodman G. Acne and acne scarring: the case for active and early intervention. Aust Fam Physician. 2006;35(7):503–4.
Gupta S, Sharma VK. Standard guidelines of care: keloids and hypertrophic scars. Indian J Dermatol Venereol Leprol. 2011;77(1):94–100.
Holland DB, Jeremy AH, Roberts SG, Seukeran DC, Layton AM, Cunliffe WJ. Inflammation in acne scarring: a comparison of the responses in lesions from patients prone and not prone to scar. Br J Dermatol. 2004;150(1):72–81.
Jacob CI, Dover JS, Kaminer MS. Acne scarring: a classification system and review of treatment options. J Am Acad Dermatol. 2001;45(1):109–17.
Jalali M, Bayat A. Current use of steroids in management of abnormal raised skin scars. Surgeon. 2007;5(3):175–80.
Jeremy AH, Holland DB, Roberts SG, Thomson KF, Cunliffe WJ. Inflammatory events are involved in acne lesion initiation. J Invest Dermatol. 2003;121(1):20–7.
Kuo YR, Jeng SF, Wang FS, Chen TH, Huang HC, Chang PR, Yang KD. Flashlamp pulsed dye laser (PDL) suppression of keloid proliferation through down-regulation of TGF-beta1 expression and extracellular matrix expression. Lasers Surg Med. 2004;34(2):104–8.
Laubach HJ, Tannous Z, Anderson RR, Manstein D. Skin responses to fractional photothermolysis. Lasers Surg Med. 2006;38(2):142–9.
Lee SH, Zheng Z, Roh MR. Early postoperative treatment of surgical scars using a fractional carbon dioxide laser: a split-scar, evaluator-blinded study. Dermatol Surg. 2013;39(8):1190–6.
Levy LL, Zeichner JA. Management of acne scarring part II – a comparative review of non-laser based, minimally invasive approaches. Am J Clin Dermatol. 2012;13(5):331–40.
Magnani LR, Schweiger ES. Fractional CO2 lasers for the treatment of atrophic acne scars: a review of the literature. J Cosmet Laser Ther. 2014;16(2):48–56.
Manstein D, Herron GS, Sink RK, Tanner H, Anderson RR. Fractional photothermolysis: a new concept for cutaneous remodeling using microscopic patterns of thermal injury. Lasers Surg Med. 2004;34(5):426–38.
Manuskiatti W, Fitzpatrick RE. Treatment response of keloidal and hypertrophic sternotomy scars: comparison among intralesional corticosteroid, 5-fluorouracil, and 585 nm flashlamp-pumped pulsed dye laser treatments. Arch Dermatol. 2002;138(9):1149–55.
Mustoe TA, Cooter RD, Gold MH, Hobbs FD, Ramelet AA, Shakespeare PG, Stella M, Téot L, Wood FM, Ziegler UE, International Advisory Panel on Scar Management. International clinical recommendations on scar management. Plast Reconstr Surg. 2002;110(2):560–71.
Omi T, Kawana S, Sato S, Bonan P, Naito Z. Fractional CO2 laser for the treatment of acne scars. J Cosmet Dermatol. 2011;10:294–300.
Ozog DM, Liu A, Chaffins ML, Ormsby AH, Fincher EF, Chipps LK, Mi QS, Grossman PH, Pui JC, Moy RL. Evaluation of clinical results, histological architecture, and collagen expression following treatment of mature burn scars with a fractional carbon dioxide laser. JAMA Dermatol. 2013;149(1):50–7.
Patel N, Clement M. Selective nonablative treatment of acne scarring with 585 nm flashlamp pulsed dye laser. Dermatol Surg. 2002;28(10):942–5.
Reiken SR, Wolfort SF, Berthiaume F, Compton C, Tompkins RG, Yarmush ML. Control of hypertrophic scar growth using selective photothermolysis. Lasers Surg Med. 1997;21(1):7–12.
Reish RG, Eriksson E. Scars: a review of emerging and currently available therapies. Plast Reconstr Surg. 2008;122(4):1068–78.
Rkein A, Ozog D, Waibel JS. Treatment of atrophic scars with fractionated CO2 laser facilitating delivery of topically applied poly-L-lactic acid. Dermatol Surg. 2014;40(6):624–31.
Roques C, Téot L. The use of corticosteroids to treat keloids: a review. Int J Low Extrem Wounds. 2008;7(3):137–45.
Shamsaldeen O, Peterson JD, Goldman MP. The adverse events of deep fractional CO(2): a retrospective study of 490 treatments in 374 patients. Lasers Surg Med. 2011;43(6):453–6.
Sherling M, Friedman PM, Adrian R, Burns AJ, Conn H, Fitzpatrick R, Gregory R, Kilmer S, Lask G, Narurkar V, Katz TM, Avram M. Consensus recommendations on the use of an erbium-doped 1,550-nm fractionated laser and its applications in dermatologic laser surgery. Dermatol Surg. 2010;36(4):461–9.
Sobanko JF, Alster TS. Management of acne scarring, part I – a comparative review of laser surgical approaches. Am J Clin Dermatol. 2012;13(5):319–30.
Sobanko JF, Vachiramon V, Rattanaumpawan P, Miller CJ. Early postoperative single treatment ablative fractional lasing of Mohs Micrographic Surgery facial scars: a split-scar, evaluator-blinded study. Lasers Surg Med. 2015 Jan;47(1):1–5.
Taylor M, Gonzalez M, Porter R. Pathways to inflammation: acne pathophysiology. Eur J Dermatol. 2011;21(3):323–33.
Verhaeghe E, Ongenae K, Bostoen J, Lambert J. Nonablative fractional laser resurfacing for the treatment of hypertrophic scars: a randomized controlled trial. Dermatol Surg. 2013;39(3 Pt 1):426–34.
Vrijman C, van Drooge AM, Limpens J, Bos JD, van der Veen JP, Spuls PI, Wolkerstorfer A. Laser and intense pulsed light therapy for the treatment of hypertrophic scars: a systematic review. Br J Dermatol. 2011;165(5):934–42.
Waibel JS, Wulkan AJ, Shumaker PR. Treatment of hypertrophic scars using laser and laser assisted corticosteroid delivery. Lasers Surg Med. 2013;45(3):135–40.
Walgrave S, Zelickson B, Childs J, Altshuler G, Erofeev A, Yaroslavsky I, Kist D, Counters J. Pilot investigation of the correlation between histological and clinical effects of infrared fractional resurfacing lasers. Dermatol Surg. 2008;34(11):1443–53.
Wolfram D, Tzankov A, Pülzl P, Piza-Katzer H. Hypertrophic scars and keloids – a review of their pathophysiology, risk factors, and therapeutic management. Dermatol Surg. 2009;35(2):171–81.
Xu XG, Luo YJ, Wu Y, Chen JZ, Xu TH, Gao XH, et al. Immunohistological evaluation of skin responses after treatment using a fractional ultrapulse carbon dioxide laser on back skin. Dermatol Surg. 2011;37:1141–9.
Zachariae H. Delayed wound healing and keloid formation following argon laser treatment or dermabrasion during isotretinoin treatment. Br J Dermatol. 1988;118:703.
Zachary C, Rofagha R. Laser therapy. In: Bologna J, Jorizzo J, Schaffer J, editors. Dermatology. 3rd ed. London: Elsevier; 2012. p. 2260–72.