Transepidermal Drug Delivery and Photodynamic Therapy


Transepidermale medicijnafgifte en fotodynamische therapie

Marianna Tavares Fernandes Pires, Livia Roale Nogueira en Maria Claudia Almeida Issa Universidade Federal Fluminense, Niterói, RJ, Brazilië Vakgroep Klinische Geneeskunde – Dermatologie, Fluminense Federal University, Praia de Icarai 139, Niterói, RJ, 702, Brazilië

Samenvatting

Transepidermale medicijnafgifte (TED) wordt gebruikt om de penetratie van geneesmiddelen in de huid te vergroten. De combinatie met fotodynamische therapie (PDT) wordt beschreven voor niet-melanome huidkanker, porokeratose en fotoverjonging. TED met PDT is beschreven met fractionele ablatieve methoden (ablatieve laser en ablatieve radiofrequentie), maar ook met niet-ablatieve lasers en met micronaaldjes. TED met PDT wordt beschouwd als een effectieve methode voor actinische keratose (cancerisatieveld) en voor fotoverjonging.

Trefwoorden  Fotodynamische therapieFotoverouderingVerjongingHuidtoediening van geneesmiddelenMedicijnafgifteTransepidermale medicijnafgifteActinische keratoseCancerisatieveld

Inleiding

Topische fotodynamische therapie (PDT) is goedgekeurd voor niet-melanome huidkanker, actinische keratose (AK), basaalcelcarcinoom (BCC) en de ziekte van Bowen (BD). Conventionele PDT kan echter falen bij de behandeling van dikke laesies van NMSC, vanwege de beperkte penetratie van de fotosensibilisator, wat een beperkte lokale biologische beschikbaarheid veroorzaakt.

Het stratum corneum is een belangrijke barrière voor percutane absorptie van geneesmiddelen en deeltjes. De combinatie van verschillende modaliteiten, zoals ablatieve methoden (fractionele ablatieve lasers en fractionele ablatieve radiofrequentie), niet-ablatieve lasers en microneedling met PDT, is de afgelopen jaren onderzocht met als doel de penetratie van de fotosensibilisator in de huid te vergroten. Dit nieuwe behandelconcept wordt transepidermale medicijnafgifte (TED) genoemd. TED en methylaminolevulinaat(MAL)-PDT zijn onderzocht en tonen werkzaamheid aan bij de behandeling van AK en cancerisatievelden bij immuuncompetente en immuungecompromitteerde patiënten.

Er wordt ook beschreven dat er voordelen zijn voor huidverjonging tijdens de behandeling van het cancerisatieveld, zoals verbetering van huidtextuur, pigmentatie, rimpels en verslapping na TED en conventionele PDT, zelfs wanneer de incubatietijd van de fotosensibilisator wordt verkort. Enkele nieuwe protocollen met TED en daglicht-PDT zijn geëvalueerd met goede resultaten.

Fotodynamische therapie

Geschiedenis

Oscar Raab, een Duitse geneeskundestudent, beschreef de eerste fotodynamische reactie in 1900. Hij rapporteerde dat acridine-oranje, een kleurstof, noch licht alleen toxisch was voor paramecia; wanneer beide werden gecombineerd, konden ze echter binnen minder dan 2 uur celdood veroorzaken. Hij ontdekte dit bij het gebruik van acridine-oranje bij paramecia tijdens een toevallig onweer (Raab 1900). Later gebruikten von Tappeiner en Jesionek eosine en licht samen om huidkanker, lupus vulgaris en condylomata lata te behandelen. Destijds speculeerden zij dat eosine, net als acridine, na opname in de cel een cytotoxische reactie zou veroorzaken bij blootstelling aan een geschikte lichtbron in aanwezigheid van zuurstof (von Tappeiner en Jesionek 1903). In de jaren negentig beschreven Kennedy et al. het gebruik van aminolevulinezuur (ALA), een voorloper van protoporfyrine IX (PpIX), voor topische toepassing om systemische fotosensibiliteit te vermijden (Kennedy et al. 1990).

Sinds 1999 heeft de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) fotodynamische therapie (PDT) met topisch ALA in de dermatologie goedgekeurd voor de behandeling van actinische keratose (AK). In Europa is methylaminolevulinaat (MAL), een veresterde vorm van ALA met lipofiele eigenschappen, sinds 2001 goedgekeurd voor de behandeling van AK en basaalcelcarcinoom (BCC) (Sandberg et al. 2008a). In 2004 werd MAL goedgekeurd voor de behandeling van AK in de Verenigde Staten. In 2006 werd MAL in Brazilië goedgekeurd voor AK en voor oppervlakkig en nodulair BCC. Tegenwoordig is MAL in veel landen in Europa, Azië en Amerika goedgekeurd voor de behandeling van AK, BCC en de ziekte van Bowen. In 2009 werd MAL in Brazilië ook goedgekeurd voor de ziekte van Bowen.

Concept

PDT wordt gedefinieerd als een fotochemische reactie die wordt gebruikt om doelweefsel selectief te vernietigen. Voor fotodynamische werking zijn drie componenten nodig: licht, zuurstof en een fotosensibilisator. Wanneer deze componenten worden gecombineerd, zijn ze toxisch voor de doelcel. Het is een therapeutische techniek in twee fasen die gebruikmaakt van lichtactivatie van gelokaliseerd, gefotosensitiseerd weefsel in een zuurstofafhankelijk proces, dat oxidatieve stress, ontsteking en celdood op gang brengt.

Fotosensibilisatoren

Er zijn twee belangrijke prodrugs voor topische PDT: ALA en MAL. Beide zijn voorlopers van een endogene fotosensibilisator, PpIX (Kalka et al. 2000). Na topische toepassing worden fotosensibilisatoren voornamelijk in abnormale cellen opgenomen en via de heemcyclus omgezet in PpIX. Abnormale tumorcellen hebben een lage ferrochelatase-activiteit en lagere concentraties ferri-ionen, waardoor de laatste stap in de heemcyclus wordt beperkt en ophoping van PpIX wordt bevorderd (Ericson et al. 2008).

Op porfyrine gebaseerde fotosensibilisatoren hopen zich selectief op in menselijk kankerweefsel en worden in aanwezigheid van zuurstof door licht geactiveerd om cytotoxische chemische reacties op gang te brengen. Op basis van vergelijking van fluorescentie-intensiteiten bij dezelfde persoon van normaal en tumorweefsel met dezelfde pigmentatie, zijn verhoudingen tot 15:1 voor PpIX-fluorescentie tussen niet-melanome huidkanker en normale huid gerapporteerd met ALA als sensitizer (Svanberg et al. 1994).

Lichtbron

Licht moet worden geabsorbeerd door PpIX, dat een excitatiepiek heeft in het blauwviolette deel van het spectrum (Soretband) met een maximum bij 410 nm. Dit deel van het spectrum heeft een zeer slechte weefselpenetratie (1 mm). Daarom wordt gewoonlijk rood licht (630–635 nm) gebruikt, dat eveneens door PpIX wordt geabsorbeerd en een diepere penetratie heeft (tot 6 mm).

PDT is gebaseerd op de chemische reactie waarbij PpIX wordt gefotoactiveerd door verschillende lichtbronnen, waaronder incoherente rood- of blauwlichtbronnen met continue golf, intens gepulseerd licht (IPL) en de pulsed-dye laser (PDL) (Friedmann et al. 2014). De light-emitting diode (LED) is de belangrijkste lichtbron voor topische PDT-behandeling (Moseley et al. 2006), met eenvoudiger onderhoud en lagere kosten in vergelijking met lasers (Brancaleon en Moseley 2012).

Recente onderzoeken hebben aangetoond dat natuurlijk daglicht met succes kan worden gebruikt voor topische PDT. Daglicht-PDT (DLPDT) is een nieuwe modaliteit voor actinische keratosen (AK's) en de behandeling van cancerisatievelden. DLPDT wordt beschouwd als even effectief als conventionele PDT, met het voordeel dat het bijna pijnloos is (Rubel et al. 2014) (zie hoofdstuk “Daglicht-fotodynamische therapie en de relatie ervan met door licht beschadigde huid” – auteur Beni Grinblat).

Indicaties

Topische PDT is goedgekeurd voor niet-melanome huidkanker, actinische keratose (AK), basaalcelcarcinoom (BCC) en de ziekte van Bowen (BD). Wat plaveiselcelcarcinoom betreft, hoewel af en toe aanvankelijk bemoedigende resultaten worden gezien, gaat dit gepaard met onaanvaardbare recidiefpercentages en wordt PDT niet aanbevolen (Ericson et al. 2008).

Er zijn veel gerandomiseerde, gecontroleerde en open onderzoeken waarin de rol van topische PDT bij AK, BD en BCC is onderzocht, en zowel Britse als Europese richtlijnen voor het gebruik van PDT zijn beschikbaar (Morton et al. 2013a, b). PDT is een zeer belangrijke en effectieve behandeling voor cancerisatievelden, en veel auteurs rapporteerden niet alleen genezing van AK's maar ook huidverjonging met verbetering van textuur, rimpels en pigmentatie in het behandelde gebied. Daarom wordt PDT ook onderzocht en geïndiceerd voor huidverjonging (zie hoofdstuk “Fotodynamische therapie voor door licht beschadigde huid” – Issa e Ferola).

Actinische keratose

AK's zijn veelvoorkomende epidermale laesies die samenhangen met chronische blootstelling aan ultraviolette (UV) straling en zich kunnen ontwikkelen tot een plaveiselcelcarcinoom (SCC), met de hoogste incidentie bij ouderen en mensen met een blanke huid (Traianou et al. 2012). AK is de tweede meest voorkomende diagnose door dermatologen in de Verenigde Staten, met directe therapiekosten van naar schatting meer dan 1 miljard dollar per jaar en indirecte kosten van bijna 300 miljoen dollar (Neidecker et al. 2009).

Vroege onderkenning en behandeling van AK's zijn nodig omdat het zeer moeilijk of zelfs onmogelijk is te voorspellen welke laesies invasief worden en zich tot een metastatisch SCC ontwikkelen. Het feit dat 65–97% van de plaveiselcelcarcinomen ontstaat uit AK's of gebieden met veldcancerisatie, onderstreept de noodzaak van effectieve behandeling van deze laesies (Rosen en Lebwohl 2013).

Het doel van fotodynamische therapie is niet alleen klinische of zichtbare AK's te behandelen, maar ook subklinische laesies. PDT kan mogelijk ook de expressie van vroege merkers van cutane neoplasie, Ki-67 en p53, verlagen, zoals in meerdere onderzoeken is aangetoond na methylaminolevulinaat-PDT (MAL-PDT) met incoherente rood licht (Bagazgoitia et al. 2011). In vergelijkende onderzoeken tussen PDT en cryotherapie voor de behandeling van AK waren de klinische resultaten gelijk of zelfs beter, met een superieur cosmetisch resultaat in de gerapporteerde PDT-groepen (Tarstedt et al. 2005). Sommige auteurs rapporteerden betere resultaten en een beter cosmetisch resultaat met MAL-PDT vergeleken met trichloorazijnzuur (TCA 50%) voor de behandeling van AK (Di Nuzzo et al. 2015).

Ziekte van Bowen

De ziekte van Bowen (BD) is een carcinoom in situ, dat zich klinisch presenteert als een erythematosquameuze plaque met scherp begrensde, onregelmatige randen. Soms kan het een wratachtige, hypo- of hypergepigmenteerde en uiteindelijk exulcererende laesie zijn. Het verloop is langzaam en progressief, meestal asymptomatisch. Lokale pijn, irritatie, jeuk en bloeding kunnen echter optreden (Moraes 2002).

Behandelingen omvatten chirurgie, radiotherapie, 5-FU, curettage, cryotherapie en PDT. Bij de keuze van de beste optie moeten dermatologen rekening houden met de leeftijd en kwetsbaarheid van de patiënt, comorbiditeiten en de lichaamslocatie van de laesie. PDT wordt sterk aanbevolen voor laesies op plaatsen die moeilijk genezen, zoals de ledematen (Cox et al. 2007).

In vergelijkende onderzoeken is aangetoond dat ALA-PDT effectiever is en minder bijwerkingen veroorzaakt dan cryotherapie of 5-FU voor de behandeling van BD (Morton et al. 1996). Een grote gerandomiseerde gecontroleerde studie waarin topische MAL-PDT werd vergeleken met cryotherapie of 5-FU, rapporteerde een aanhoudende respons twaalf maanden na behandeling van 80% voor PDT, 67% voor cryotherapie en 69% voor 5-FU, met een superieur cosmetisch resultaat in de PDT-groep (Morton et al. 2006).

Ontvangers van een orgaantransplantaat

Het relatieve risico op SCC wordt bij ontvangers van een orgaantransplantaat (OTR's) geschat op 65- tot 250-voudig vergeleken met de rest van de bevolking; het neemt toe met de tijd na transplantatie en is afhankelijk van het type orgaantransplantaat (Hartevelt et al. 1990).

Topische PDT kan mogelijk worden gebruikt bij de behandeling van ontvangers van een orgaantransplantaat, die een sterk verhoogd risico lopen op het ontwikkelen van dysplastische huidveranderingen en niet-melanome huidkankers. De aanvankelijke genezingspercentages van topische PDT voor AK en BD bij immuungecompromitteerde patiënten waren vergelijkbaar met die bij immuuncompetente personen, maar bij follow-up op langere termijn werden hogere recidiefpercentages gerapporteerd (Dragieva et al. 2004). Het PDT-protocol voor immuungecompromitteerde patiënten is gelijk aan dat voor immuuncompetente patiënten, maar het aantal sessies per behandeling en het interval tussen behandelingen kunnen variëren voor betere resultaten.

Basaalcelcarcinoom

Het basaalcelcarcinoom (BCC) is de meest voorkomende huidkanker. Het is afkomstig van niet-verhoornende cellen die hun oorsprong vinden in de basale laag van de epidermis. In de bevolking van de Verenigde Staten komen meer huidkankers voor dan alle andere kankers samen, en naar schatting zal een op de vijf Amerikanen tijdens zijn leven huidkanker ontwikkelen (meer dan 95% zal niet-melanome huidkanker zijn) (Rigel et al. 1996).

BCC moet in sommige omstandigheden niet als eerste behandeloptie worden beschouwd vanwege het hoge risico op complicaties (Morton et al. 1998; Kaviani et al. 2005; Lien en Sondak 2011). Deze omstandigheden omvatten de leeftijd van de patiënt (24 jaar of jonger), een immuungecompromitteerde patiënt, genetisch gepredisponeerde patiënten (bijv. het syndroom van Gorlin), recidiverend of onvolledig behandeld BCC, laesies op neus en lippen (inclusief nasofaciale groeven en nasolabiale plooien) of rond de ogen (periorbitaal) of oren, een vlakke laesie, harde verdikte huid (het uiterlijk van een morfeaform BCC), slecht gedefinieerde randen, bepaalde histologische subtypen (morfeaform, micronodulair, infiltratief en basosquameus), en laesies met een diameter groter dan 2 cm onder het sleutelbeen of groter dan 1 cm boven het sleutelbeen (Tabel 1). Bovendien worden sterk gepigmenteerde BCC's niet aanbevolen voor PDT, omdat pigment de lichtabsorptie in tumorcellen kan bemoeilijken. Evenzo zijn morfeaforme, infiltratieve BCC's agressieve tumoren die PpIX niet selectief ophopen na toepassing van ALA of MAL. Ze reageren niet goed op topische PDT en moeten worden vermeden (Lien en Sondak 2011).

Tabel 1 Risicofactoren voor basaalcelcarcinoom
Klinische risicofactorLaag risicoHoog risico
Locatie en grootte Laagrisicogebied < 20 mma
Middenrisicogebied < 10 mmb
Hoogrisicogebied < 6 mmc
Laagrisicogebied ≥ 20 mma
Middenrisicogebied ≥ 10 mmb
Hoogrisicogebied ≥ 6 mmc
Primair en recidief Primaire laesie Recidieflaesie
Tumorsubtype Nodulair, oppervlakkig Agressief groeipatroon
a Laagrisicogebied: romp en extremiteiten, met uitzondering van de pretibiale huid, handen, voeten, nagels en enkels.
b Middenrisicogebied: wangen, voorhoofd, hals, kaaklijn, behaarde hoofd en de pretibiale huid.
c Hoogrisicogebied: centraal gezicht, oogleden, wenkbrauwen, periorbitale regio, neus, lippen, kin, onderkaak, preauriculaire en postauriculaire huid, slaap, oor, genitalia, voeten, nagelapparaat, enkels, tepels en tepelhof.

PDT is een minimaal invasieve procedure waarmee acceptabele genezingspercentages op korte termijn voor BCC worden bereikt. Topische MAL-PDT wordt effectief geacht voor de behandeling van oppervlakkig BCC en dun nodulair BCC vanwege de diepere weefselpenetratie in vergelijking met ALA. Nodulaire BCC's met een histologische dikte van meer dan 2 mm reageren echter waarschijnlijk niet goed op topische PDT (Morton et al. 1998).

Een gerandomiseerde, multicenter, open non-inferioriteitsstudie vergeleek MAL-PDT met standaard excisiechirurgie voor oppervlakkig BCC (diameter 8–20 mm). Twaalf maanden na behandeling werden in beide behandelarmen vergelijkbare hoge werkzaamheidspercentages gezien, met 9,3% recidief voor PDT en geen recidieven in de chirurgiegroep. Voor PDT werd echter een superieur cosmetisch resultaat gerapporteerd (Szeimies et al. 2008). PDT heeft een vergelijkbare werkzaamheid en een superieur cosmetisch resultaat in vergelijking met cryotherapie voor zowel oppervlakkig als dun nodulair BCC (Wang et al. 2001).

Door licht beschadigde huid

Veroudering is een complex en multifactorieel proces dat bij alle personen plaatsvindt en wordt beïnvloed door omgevings-, hormonale en genetische factoren. Fotoveroudering, of extrinsieke veroudering, is het gevolg van blootstelling aan veel verschillende omgevingsfactoren, voornamelijk ultraviolet (UV) licht. De klinische verschijnselen die samenhangen met fotoveroudering omvatten verslapping, rimpels, dyspigmentatie, een gele tint, een leerachtig uiterlijk, teleangiëctasieën en huidmaligniteiten in de aan de zon blootgestelde gebieden, zoals gezicht, hals en handruggen (Chung et al. 2003).

De belangrijkste bestanddeel van de dermale extracellulaire matrix (ECM) is collageen, met name collageen type I en III, dat zorgt voor stevigheid en veerkracht van de huid. In door licht verouderde huid is de productie van procollageen, de voorloper van collageen, echter verminderd. Transformerende groeifactor-β (TGF-β) is de belangrijkste regulator van de ECM-synthese in de menselijke huid. Het stimuleert de proliferatie van fibroblasten in de dermis om de collageensynthese te verhogen. Een door UV-straling verstoorde TGF-β/Smad-route kan een rol spelen in de pathogenese. UV-straling is ook verantwoordelijk voor de inductie van matrixmetalloproteïnasen (MMP's), voornamelijk MMP-1, waardoor collageenafbraak wordt bevorderd (Chung et al. 2003).

Veel significante histologische veranderingen in door licht beschadigde huid worden gerapporteerd na PDT, ook wel fotodynamische verjonging genoemd. Epidermale veranderingen omvatten een afname van de epidermale dikte (hoornlaag) en van atypische keratinocyten. De expressie van p53, een vroege merker van epidermale carcinogenese die niet in normale huid tot expressie komt, is eveneens verminderd na PDT. Dermale veranderingen omvatten een afname van elastotisch materiaal, een toename van procollageen en collageen type I en III, en een afname van de expressie van collageen- en elastine-afbrekende metalloproteïnasen (MMP-1, MMP-3 en MMP-12). Al deze histologische veranderingen in epidermis en dermis kunnen de klinische effecten verklaren die na PDT worden waargenomen (Sjerobabski Masnec en Situm 2014; Hai-yan Zhang et al. 2014; Orringer et al. 2008; Park et al. 2009).

Nadelen van topische PDT houden grotendeels verband met geringe en verwachte bijwerkingen na de procedure. Pijn en erytheem treden op tijdens en na de procedure. Lichte korstvorming en oedeem komen eveneens in wisselende mate voor. Een hoge ALA-concentratie en een lange incubatietijd van de fotosensibilisator leiden vaak tot een toegenomen ernst van bijwerkingen, zoals hevige pijn, erytheem en oedeem (Hai-yan Zhang et al. 2014).

Procedure en follow-up bij conventionele PDT (MAL-LED)

Het te behandelen gebied wordt voorbereid met een oppervlakkige curettage. Topische anesthesie met lidocaïne, prilocaïne of tetracacaïne blijkt onvoldoende pijnstilling te geven en kan bovendien de werkzaamheid van PDT beïnvloeden als gevolg van pH-veranderingen (Borelli et al. 2007). MAL moet op de huid van het te behandelen gebied worden aangebracht, met een laag van 1 mm dik bovenop en 5 mm rondom AK, BCC of de ziekte van Bowen. Het gebied moet 3 uur worden afgedekt met plastic folie en gelamineerd papier voordat belichting met rood licht plaatsvindt met een dosis van 37 J/cm2. Eén sessie wordt aanbevolen voor AK en twee sessies met een tussenpoos van een week voor BCC en de ziekte van Bowen. Beoordeling wordt aanbevolen na 3 maanden, en herbehandeling vindt plaats met een tweede behandelcyclus indien geïndiceerd op klinische en histologische gronden. Patiënten die voor de ziekte van Bowen of BCC worden behandeld, worden tot 5 jaar gevolgd.

Transepidermale medicijnafgifte

De huid is het grootste orgaan van het menselijk lichaam, met een oppervlakte van 2 m2 en 15% van het lichaamsgewicht van een volwassene, en ontvangt ongeveer een derde van het bloed dat door het lichaam circuleert. Het stratum corneum is een belangrijke barrière voor percutane absorptie van geneesmiddelen en deeltjes. Verschillende modaliteiten, zoals ablatieve methoden (fractionele ablatieve lasers en fractionele ablatieve radiofrequentie), niet-ablatieve lasers en microneedling, zijn onderzocht om deze barrière te verminderen en de penetratie van geneesmiddelen door de huid te vergroten (Zhang et al. 2015; Sklar et al. 2014).

Ablatieve en niet-ablatieve methoden

Een fractionele ablatieve laser produceert microkanaaltjes in de epidermis, waardoor de permeatie van topische geneesmiddelen in de huid toeneemt (Sklar et al. 2014). Er zijn twee hoofdtypen ablatieve gefractioneerde lasers die worden gebruikt om medicijnafgifte te ondersteunen: de erbium/yttrium-aluminium-granaat(Er:YAG)-laser en de kooldioxide(CO2)-laser. Deze gefractioneerde lasers creëren microscopische verticale kanalen van ablatie, omgeven door gecoaguleerd weefsel. Tussen de kanalen blijft normaal gezond weefsel behouden (Sklar et al. 2014; Manstein et al. 2004). Deze kanalen worden in de huid aangebracht direct voordat het voor de behandeling gekozen geneesmiddel wordt aangebracht. De diepte en diameter van deze kanalen variëren afhankelijk van het type laser en de laserparameters, die direct samenhangen met de laser-weefselinteractie.

Veel verschillende stoffen zijn de afgelopen jaren voor TED gebruikt. Topische anesthesie (lidocaïne) na behandeling met een Er:YAG-laser is gerapporteerd met als doel de pijn van naaldprikken te verminderen (Baron et al. 2003). Deze methode is gebruikt voor de behandeling van actinische keratose met 5-FU (Lee et al. 2002), imiquimod (Lee et al. 2011) en PDT (Kassuga et al. 2011). Lee et al. (2011) rapporteerden een verhoogde transdermale afgifte van 5-FU na voorbehandeling met een Er:YAG- en CO2-laser voor actinische keratose (AK). Kassuga en Issa (Kassuga et al. 2011) beschreven betere resultaten bij de combinatie van MAL met ablatieve RF voor de behandeling van AK.

Het gebruik van een triamcinolonoplossing die direct na fractionele ablatieve methoden topisch wordt aangebracht, heeft zeer goede resultaten aangetoond voor hypertrofische littekens en alopecia areata (Issa et al. 2013a, 2015). Issa et al. (2013b) rapporteerden dat topische afgifte van retinoïnezuur 0,05% crème na fractionele ablatieve RF effectief en veilig was voor de behandeling van striae. Andere stoffen, zoals vitamine C en diclofenac, zijn eveneens geëvalueerd (Hsiao et al. 2012; Bachhav et al. 2011). Issa et al. onderzoeken het gebruik van botulinetoxine voor palmaire hyperhidrose na een CO2-laser (nog niet gepubliceerd).

Niet-ablatieve fractionele lasers zorgen voor gecontroleerde verwarming van de dermis zonder noemenswaardige structurele schade aan de epidermis. Ze zijn beschreven als een optie voor TED met een ander werkingsmechanisme. Dit gaat gepaard met verlies van cohesie tussen cellen in de epidermis, waardoor de penetratie van geneesmiddelen wordt vergemakkelijkt (Lim et al. 2014a). Sommige auteurs beschreven de voorbehandeling met een 1550 nm fractionele erbiumglaslaser voor de behandeling van AK en concludeerden dat de incubatietijd kon worden verkort door de grotere opname van ALA (Lim et al. 2014b).

Microneedling

Microneedling is een recente therapie in de dermatologie. Het gaat om naalden op micrometerschaal die een minimaal huidtrauma veroorzaken, de afgifte van groeifactoren bevorderen en de vorming van nieuw collageen en elastine in de papillaire dermis stimuleren (Aust et al. 2008). Ze doorbreken de huidbarrière op een minimaal invasieve en pijnloze wijze, met minimale of geen bloeding, en kunnen daarom worden beschouwd als een nieuwe techniek voor TED (Gill en Prausnitz 2007; Wermeling et al. 2008; Mikolajewska et al. 2010). Tijdens de TED-behandeling perforeren de naalden het stratum corneum en creëren ze microkanaaltjes (gaatjes). Het is aangetoond dat 15 keer rollen met een dermaroller (192 naalden, 200 µm lang en 70 µm diameter) over een gebied resulteert in ongeveer 250 gaatjes/cm2. De micronaaldjes worden gewoonlijk in arrays ontworpen om het contact met het huidoppervlak te verbeteren. Dankzij microscopische uitsteeksels op de micronaaldarrays kunnen verbindingen nauwkeurig in of net voorbij de epidermis worden afgegeven. Afgifte met micronaaldjes is bijna pijnloos in vergelijking met injectienaalden.

Voor de PDT-behandeling creëren micronaaldjes microperforaties in het stratum corneum, waardoor de intercellulaire lipiden worden gewijzigd, de diffusie van de fotosensibilisator toeneemt en daardoor de PpIX-productie toeneemt. Er wordt gerapporteerd dat micronaaldjes in combinatie met PDT de huidkwaliteit verbeteren en huidverjonging bevorderen (Torezan et al. 2013; Clementoni et al. 2010). Torezan et al. gebruikten 1,5 mm lange micronaaldjes om virtuele gaatjes te creëren en de penetratie van MAL te vergemakkelijken. De MAL-crème werd vóór microneedling aangebracht om de penetratie mechanisch te bevorderen. Er werd aangetoond dat met micronaaldjes ondersteunde PDT leidde tot een grotere verbetering van de fotoveroudering. De procedure was een veilige en effectieve methode en had een beter cosmetisch resultaat in vergelijking met conventionele MAL-PDT. Ze rapporteerden een betere verbetering van de huidkwaliteit (pigmentatie en fijne lijntjes), maar de afname van het aantal laesies was vergelijkbaar met die bij PDT alleen (Torezan et al. 2013). Clementoni et al. (2010) rapporteerden de combinatie van microneedling met PDT (rood licht) en intens gepulseerd licht voor fotodynamische verjonging.

Transepidermale medicijnafgifte en fotodynamische therapie

Conventionele PDT kan falen bij de behandeling van dikke laesies van NMSC. Dit komt door de beperkte penetratie van de fotosensibilisator, die een beperkte lokale biologische beschikbaarheid veroorzaakt, wat resulteert in een onvoldoende PDT-respons in diepe weefsellagen. Daarom hebben enkele nieuwe onderzoeken de effectiviteit geëvalueerd van de combinatie van TED en PDT, met als doel de penetratie van de fotosensibilisator in de huid te verbeteren (Haak et al. 2012; Sandberg et al. 2008b).

Procedure bij TED in combinatie met topische conventionele PDT

Wanneer ablatieve methoden en PDT worden gecombineerd, is het protocol als volgt: de laesie wordt voorbereid met een oppervlakkige curettage, en de ablatieve laser of ablatieve RF wordt met lage dichtheid op het te behandelen gebied aangebracht. MAL wordt direct na de laser of RF aangebracht en afgedekt met plastic folie en gelamineerd papier. De incubatietijd kan worden verkort tot 1–2 uur (Issa et al. 2013a). Belichting met rood licht, dosis 37 J/cm2, wordt uitgevoerd zoals in het standaardprotocol voor conventionele PDT (Fig. 1).

Vijfstappenreeks van met TED ondersteunde PDT: stap 1 oppervlakkige curettage van de laesie, stap 2 fractionele ablatie, stap 3 MAL aangebracht op het behandelde gebied, stap 4 afdekking met plastic folie en gelamineerd papier, stap 5 belichting met rood licht
Fig. 1 Stap 1: de laesie wordt voorbereid met een oppervlakkige curettage; Stap 2: fractionele ablatie; Stap 3: MAL wordt aangebracht in het te behandelen gebied; Stap 4: afdekking met plastic folie en gelamineerd papier; Stap 5: belichting met rood licht

Literatuuroverzicht en ervaring van de auteurs

Enkele onderzoeken zijn gepubliceerd over PDT in combinatie met een ablatieve methode voor niet-melanome huidkanker, extramammaire ziekte van Paget en porokeratose, met goede resultaten (Haak et al. 2012; Fukui et al. 2009). Door AFXL ondersteunde MAL-PDT is in de klinische praktijk onderzocht en biedt voordeel voor immuuncompetente en immuungecompromitteerde patiënten met AK en cancerisatievelden (Paasch en Haedersdal 2011; Haedersdal et al. 2011; Togsverd-Bo et al. 2012).

Kassuga en Issa et al. (Kassuga et al. 2011) rapporteerden dat de incubatietijd kon worden verkort tot 1 uur wanneer ablatieve RF werd gecombineerd vóór topische PDT voor de behandeling van AK, waarbij het genezingspercentage voor AK behouden bleef en de huidverjonging beter was (Fig. 2). De auteurs hebben ook goede ervaring met een CO2-laser vóór PDT voor de behandeling van AK-cancerisatievelden (Fig. 3 en 4).

Onderarmen met een actinische-keratose-cancerisatieveld vóór en 6 maanden na TED plus PDT met ablatieve radiofrequentie gecombineerd met PDT
Fig. 2 Voor en na 6 maanden: TED + PDT met ablatieve RF + PDT voor AK (cancerisatieveld) op de onderarmen
Vergelijking van de rechterarm, behandeld met standaard PDT van 3 uur, en de linkerarm, behandeld met een CO2-laser plus PDT met verkorte incubatie van 1 uur, vóór en 3 maanden na behandeling
Fig. 3 Voor en na 3 maanden: vergelijking van standaard PDT (3 uur) op de rechterarm met een CO2-laser + PDT met verkorte incubatietijd (1 uur) op de linkerarm
Cancerisatieveld bij een immuungecompromitteerde patiënt, behandeld met een CO2-laser in combinatie met roodlicht-PDT met een incubatietijd van een uur
Fig. 4 CO2-laser in combinatie met roodlicht-PDT (incubatietijd 1 uur) voor de behandeling van een cancerisatieveld bij een immuungecompromitteerde patiënt

Er zijn drie groepen AFXL's beschreven voor TED x PDT: de CO2-laser (10.600 nm), de Er:YAG-laser (erbium/yttrium-aluminium-granaat, 2.940 nm) en de Er:YSGG-laser (yttrium-scandium-gallium-granaat, 2.790 nm). Deze lasers creëren verticale kanalen die de penetratie van topisch aangebracht MAL in oppervlakkige en diepe huidlagen vergemakkelijken en een versterkte PDT-respons bevorderen (Haak et al. 2012; Paasch en Haedersdal 2011; Haedersdal et al. 2011).

Er wordt gerapporteerd dat zodra het stratum corneum door behandeling met een ablatieve fractionele laser is verstoord, er geen verder voordeel is van diepere laserkanalen voor de afgifte van topische fotosensibilisatoren. Daarom rapporteerden sommige auteurs goede resultaten met de erbijumlaser, die geen diepe kanalen kan maken zoals de CO2-laser (Haak et al. 2012). Het voordeel van diepere kanalen geproduceerd door de CO2-laser in vergelijking met erbijumlasers staat nog ter discussie.

Voorbehandeling met fractionele laserresurfacing kan een nieuwe alternatieve techniek zijn om de werkzaamheid van PDT voor actinische cheilitis te verbeteren door de biologische beschikbaarheid van MAL in de huid te verhogen en de PDT-respons te versterken (Choi et al. 2015).

Zeer recent is daglicht-fotodynamische therapie (DLPDT) goedgekeurd voor de behandeling van AK en cancerisatievelden, met vergelijkbare werkzaamheid en minder bijwerkingen, met weinig of geen pijn, in vergelijking met conventionele PDT (Morton et al. 2015). Klinische verbetering van textuur en pigmentatie kan ook worden waargenomen na DLPDT en kan daarom worden geïndiceerd voor huidverjonging. DLPDT is gecontra-indiceerd voor huidtumoren.

Het protocol voor DLPDT alleen is al vastgesteld, en er vindt een oppervlakkige curettage plaats, vergelijkbaar met conventionele PDT. Wel moet 15 minuten vóór het aanbrengen van MAL een chemische zonnebrandcrème op de huid worden aangebracht (niet afdekken). De patiënt moet maximaal 30 minuten binnen blijven voordat hij 2 uur aan daglicht wordt blootgesteld. DLPDT met TED is een zeer nieuwe behandelingsmodaliteit, en er zijn zeer weinig gegevens gerapporteerd. DLPDT in combinatie met TED lijkt betere resultaten voor fotoverjonging te geven in vergelijking met DLPDT alleen.

Volgens de ervaring van de auteurs zijn zowel microneedling als laser veilig voor gebruik in combinatie met DLPDT, maar lijkt een CO2-laser vóór DLPDT betere resultaten te geven dan microneedling in combinatie met DLPDT voor de behandeling van cancerisatievelden (Fig. 5).

Cancerisatieveld bij een immuuncompetente patiënt vóór en 30 dagen na een CO2-laser gecombineerd met daglicht-PDT (MAL-DLPDT)
Fig. 5 Voor en 30 dagen na een CO2-laser in combinatie met daglicht-PDT (MAL-DLPDT) voor de behandeling van een cancerisatieveld bij een immuuncompetente patiënt

Kernboodschappen

  1. PDT maakt een eenvoudige en effectieve gelijktijdige behandeling van meerdere laesies mogelijk, waardoor talrijke operaties en onesthetische littekens worden vermeden.
  2. Bij de behandeling van NMSC met conventionele PDT kunnen bij dikke laesies vermoedelijk mindere behandelresultaten optreden als gevolg van de beperkte penetratie van de fotosensibilisator.
  3. Veel onderzoeken hebben de effectiviteit geëvalueerd van de combinatie van TED met PDT, met als doel de afgifte van fotosensibilisatoren door de huid te verbeteren.
  4. Door AFXL ondersteunde MAL-PDT is in de klinische praktijk onderzocht en biedt voordeel voor immuuncompetente patiënten en immuungecompromitteerde ontvangers van een orgaantransplantaat met AK en een cancerisatieveld.
  5. TED is ook een nieuwe optie om de afgifte van ALA of MAL door de huid te verhogen wanneer PDT wordt gebruikt voor huidverjonging. Voor dit doel zijn TED en PDT beschreven met behulp van microneedling en een fractionele ablatieve laser.
  6. De auteurs hebben goede ervaring met ablatieve RF en een CO2-laser vóór conventionele PDT met MAL en rood licht.
  7. De combinatie van DLPDT met laser en microneedling is een veelbelovende nieuwe modaliteit voor huidverjonging.

Referenties

Aust MC, Fernandes D, Kolokythas P, Kaplan HM, Vogt PM. Percutaneous collagen induction therapy: an alternative treatment for scars, wrinkles and skin laxity. Plast Reconstr Surg. 2008;121(2):1421–9.

Bachhav YG, Summer S, Heinrich A, Bragagna T, Bohler C, Kalia YN. Using laser microporation to improve transdermal delivery of diclofenac: increasing bioavailability and the range of therapeutic applications. Eur J Pharm Biopharm. 2011;78(3):408–14.

Bagazgoitia L, Cuevas Santos J, Juarranz A, Jaén P. Photodynamic therapy reduces the histological features of actinic damage and the expression of early oncogenic markers. Br J Dermatol. 2011;165:144–51.

Baron ED, Harris L, Redpath WS, Shapiro H, Hetzel F, Morley G, Bar-Or D, Stevens SR. Laser-assisted penetration of topical anesthesia in adults. Arch Dermatol. 2003;139(10):1288–90.

Borelli C, Herzinger T, Merk K, et al. Effect of subcutaneous infiltration anesthesia on pain in photodynamic therapy: a controlled open pilot trial. Dermatol Surg. 2007;33:314–8.

Brancaleon L, Moseley H. Laser and non-laser light sources for photodynamic therapy. Lasers Med Sci. 2012;17:173–86.

Choi SH, Kim KH, Song K-H. Efficacy of ablative fractional laser-assisted photodynamic therapy for the treatment of actinic cheilitis: 12-month follow-up results of a prospective, randomized, comparative trial. Br J Dermatol. 2015;173:184–91.

Chung JH, Hanft VN, Kang S. Aging and photoaging. J Am Acad Dermatol. 2003;49:690–7.

Clementoni MT, B-Roscher M, Munavalli GS. Photodynamic photorejuvenation of the face with a combination of microneedling, red light, and broadband pulsed light. Lasers Surg Med. 2010;42:150–9.

Cox NH, Eedy DJ, Morton CA. Guidelines for management of Bowen’s disease: 2006 update. Br J Dermatol. 2007;156:11–21.

Di Nuzzo S, Cortelazzi C, Boccaletti V, et al. Comparative study of trichloroacetic acid vs. photodynamic therapy with topical 5-aminolevulinic acid for actinic keratosis of the scalp. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2015;31(5):233–8.

Dragieva G, Prinz BM, Hafner J, et al. A randomized controlled clinical trial of topical photodynamic therapy with methyl aminolaevulinate in the treatment of actinic keratoses in transplant recipients. Br J Dermatol. 2004;151:196–200.

Ericson MB, Wennberg A-M, Larkö O. Review of photodynamic therapy in actinic keratosis and basal cell carcinoma. Ther Clin Risk Manag. 2008;4(1):1–9.

Friedmann DP, Goldman MP, Fabi SG, Guiha I. The effect of multiple sequential light sources to activate aminolevulinic acid in the treatment of actinic keratoses: a retrospective study. J Clin Aesthetic Dermatol. 2014;7(9):20–5.

Fukui T, Watanabe D, Tamada Y, et al. Photodynamic therapy following carbon dioxide laser enhances efficacy in the treatment of extramammary Paget’s disease. Acta Derm Venereol. 2009;89:150–4.

Gill HS, Prausnitz MR. Coated microneedles for transdermal delivery. J Control Release. 2007;117:227–37.

Haak CS, Farinelli WA, Tam J, et al. Fractional laser-assisted delivery of methyl aminolevulinate: impact of laser channel depth and incubation time. Lasers Surg Med. 2012;44:787–95.

Haedersdal M, Katsnelson J, Sakamoto FH, Farinelli WA, et al. Enhanced uptake and photoactivation of topical methyl aminolevulinate after fractional CO2. Lasers Surg Med. 2011;43(8):804–13.

Hai-yan Zhang, Jie Ji, Yi-mei Tan, Ling-lin Zhang, et al. Evaluation of 5-aminolevulinic acid-mediated photorejuvenation of neck skin. Photodiagnosis Photodyn Ther. 2014;11(4):498–509.

Hartevelt MM, Bavinck JN, Kootte AM, et al. Incidence of skin cancer after renal transplantation in The Netherlands. Transplantation. 1990;49:506–9.

Hsiao CY, Huang CH, Hu S, Ko YS, Sung HC, Chen CC, Huang SY. Fractional carbon dioxide laser treatment to enhance skin permeation of ascorbic acid 2-glucoside with minimal skin disruption. Dermatol Surg. 2012;38(8):1284–93.

Issa MC, Kassuga LE, Chevrand NS, Pires MT, et al. Topical delivery of triamcinolone via skin pretreated with ablative radiofrequency: a new method in hypertrophic scar treatment. Int J Dermatol. 2013a;52:367–70.

Issa MCA, Kassuga LEBP, Chevrand NS, et al. Transepidermal retinoic acid delivery using ablative fractional RF associated with acoustic pressure ultrasound for stretch marks. Lasers Surg Med. 2013b;45:81–8.

Issa MCA, Pires M, Silveira P, et al. Transepidermal drug delivery: a new option for areata alopecia? J Cosmet Laser Ther. 2015;17:37–40.

Kalka K, Merk H, Mukhtar H. Photodynamic therapy in dermatology. J Am Dermatol. 2000;42(3):389–413.

Kassuga LEBP, Issa MCA, Chevrand NS. Transepidermal application of medication combined with photodynamic therapy in the treatment of actinic keratosis. Surg Cosmet Dermatol. 2011;3(4):89–92.

Kaviani A, Ataie-Fashtami L, Fateh M, et al. Photodynamic therapy of head and neck basal cell carcinoma according to different clinicopathologic features. Lasers Surg Med. 2005;36:377–82.

Kennedy JC, Pottier RH, Pross DC. Photodynamic therapy with endogenous protoporphyrins IX: basic principles and present clinical experience. J Photochem Photobiol B. 1990;6:143–8.

Lee WR, Shen SC, Wang KH, Hu CH, Fang JY. The effect of laser treatment on skin to enhance and control transdermal delivery of 5-fluorouracil. J Pharm Sci. 2002;91(7):1613–26.

Lee WR, Shen SC, Al-Suwayeh SA, Yang HH, Yuan CY, Fang JY. Laser-assisted topical drug delivery by using a low-fluence fractional laser: imiquimod and macromolecules. J Control Release. 2011;153(3):240–8.

Lien MH, Sondak VK. Nonsurgical treatment options for basal cell carcinoma. J Skin Cancer. 2011;5:1–6.

Lim HK, Jeong KH, Kim NI, Shin MK. Nonablative fractional laser as a tool to facilitate skin penetration of 5-aminolaevulinic acid with minimal skin disruption: a preliminary study. Br J Dermatol. 2014a;170:1336–40.

Lim HK, Jeong KH, Kim NI, Shin MK, Ko D-Y, Jeon S-Y, Kim K-H, Song K-H. Fractional erbium:YAG laser-assisted photodynamic therapy for facial actinic keratoses: a randomized, comparative, prospective study. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2014b;28:1529–39.

Manstein D, Herron GS, Sink RK, Tanner H, Anderson RR. Fractional photothermolysis: a new concept for cutaneous remodeling using microscopic patterns of thermal injury. Lasers Surg Med. 2004;34(5):426–38.

Mikolajewska P, Donnelly R, Garland M, Morrow DIJ, Thakur RS, Juzeniene A. Microneedle pre-treatment of human skin improves 5-aminolevulinic acid (ALA)- and 5-aminolevulinic acid methyl ester (MAL)-induced PpIX production for topical photodynamic therapy without increase in pain or erythema. Pharm Res. 2010;27(10):2213–20.

Moraes AM. Doença de Bowen na região perianal tratada com criocirurgia com nitrogênio líquido. An Bras Dermatol. 2002;77(5):571. [online].

Morton CA, Whitehurst C, Moseley H, et al. Comparison of photodynamic therapy with cryotherapy in the treatment of Bowen’s disease. Br J Dermatol. 1996;135:766–71.

Morton C, MacKie RM, Whitehurst C, et al. Photodynamic therapy for basal cell carcinoma: effect of tumor thickness and duration of photosensitizer application on response. Arch Dermatol. 1998;134:248–9.

Morton C, Horn M, Leman J, et al. Comparison of topical methyl aminolevulinate photodynamic therapy with cryotherapy or fluorouracil for treatment of squamous cell carcinoma in situ: results of a multicenter randomized trial. Arch Dermatol. 2006;142:729–35.

Morton CA, Szeimies R-M, Sidoroff A, et al. European guidelines for topical photodynamic therapy part 1: treatment delivery and current indications – actinic keratoses, Bowen’s disease, basal cell carcinoma. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2013a;27:536–44.

Morton CA, Szeimies R-M, Sidoroff A, et al. European guidelines for topical photodynamic therapy part 2: emerging indications – field cancerization, photorejuvenation and inflammatory/infective dermatoses. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2013b;27:672–9.

Morton CA, Wulf HC, Szeimies RM, Gilaberte Y, Basset-Seguin N, Sotiriou E, Piaserico S, Hunger RE, Baharlou S, Sidoroff A, Braathen LR. Practical approach to the use of daylight photodynamic therapy with topical methyl aminolevulinate for actinic keratosis: a European consensus. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2015;29(9):1718–23.

Moseley H, Allen JW, Ibbotson SH, et al. Ambulatory photodynamic therapy: a new concept in delivering photodynamic therapy. Br J Dermatol. 2006;154:747–50.

Neidecker MV, Davis-Ajami ML, Balkrishnan R, et al. Pharmacoeconomic considerations in treating actinic keratosis. Pharmacoeconomics. 2009;27(6):451–64.

Orringer JS, Hammerberg C, Hamilton T, Johnson TM, Kang S, Sachs DL, Hamilton T, Fisher GJ. Molecular effects of photodynamic therapy for photoaging. Arch Dermatol. 2008;144:1296–302.

Paasch U, Haedersdal M. Laser systems for ablative fractional resurfacing. Expert Rev Med Devices. 2011;8(1):67–83.

Park MY, Sohn S, Lee ES, Chan KY. Photorejuvenation induced by 5-aminolevulinic acid photodynamic therapy in patients with actinic keratosis: a histologic analysis. J Am Acad Dermatol. 2009;62(1):85–95.

Raab O. Über die Wirkung fluoreszierenden Stoffe auf Infusorien. Z Biol. 1900;39:524–46.

Rigel DS, Friedman RJ, Kopf AW. Lifetime risk for development of skin cancer in the U.S. population: current estimate is now 1 in 5. J Am Acad Dermatol. 1996;35(6):1012–3.

Rosen T, Lebwohl MG. Prevalence and awareness of actinic keratosis: barriers and opportunities. J Am Acad Dermatol. 2013;68:S2–9.

Rubel DM, Spelman L, Murrell DF, et al. Daylight photodynamic therapy with methyl aminolevulinate cream as a convenient, similarly effective, nearly painless alternative to conventional photodynamic therapy in actinic keratosis treatment: a randomized controlled trial. Br J Dermatol. 2014;71:1164–71.

Sandberg C, Halldin CB, Ericson MB, et al. Bioavailability of aminolaevulinic acid and methylaminolaevulinate in basal cell carcinomas: a perfusion study using microdialysis in vivo. B J Dermatol. 2008a;159:1170–6.

Sandberg C, Halldin CB, Erickson MB, et al. Bioavailability of aminolevulinic acid and methylaminolevulinate in basal cell carcinomas: a perfusion study using microdialysis in vivo. Br J Dermatol. 2008b;159(5):1170–6.

Sjerobabski Masnec I, Situm M. Photorejuvenation – topical photodynamic therapy as therapeutic opportunity for skin rejuvenation. Coll Antropol. 2014;38(4):1245–8.

Sklar LR, Burnett CT, Waibel JS, Moy RL, Ozog DM. Laser assisted drug delivery: a review of an evolving technology. Lasers Surg Med. 2014;46:249–62.

Svanberg K, Andersson T, Killander D, et al. Photodynamic therapy of non-melanoma malignant tumours of the skin using topical aminolevulinic acid sensitization and laser irradiation. Br J Dermatol. 1994;130:743–51.

Szeimies RM, Ibbotson SH, Murrell DF, et al. A clinical study comparing methyl aminolevulinate photodynamic therapy and surgery in small superficial basal cell carcinoma with a 12-month follow-up. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2008;22:1302–11.

Tarstedt M, Rosdahl I, Berne B, et al. A randomized multicenter study to compare two treatment regimens of topical methyl aminolevulinate (Metvix)-PDT in actinic keratosis of the face and scalp. Acta Derm Venereol. 2005;85:424–8.

Togsverd-Bo K, Haak CS, Thaysen-Petersen D, et al. Intensified photodynamic therapy of actinic keratoses with fractional CO2 laser: a randomized clinical trial. Br J Dermatol. 2012;166:1262–9.

Torezan L, Chaves Y, Niwa A, et al. A pilot split-face study comparing conventional methyl aminolevulinate-photodynamic therapy (PDT) with microneedling-assisted PDT on actinically damaged skin. Dermatol Surg. 2013;39:1197–201.

Traianou A, Ulrich M, Apalla Z, et al. Risk factors for actinic keratosis in eight European centres: a case–control study. Br J Dermatol. 2012;167:36–42.

von Tappeiner H, Jesionek H. Therapeutische versuche mit fluoreszierenden stoffen. Munch Med Wochenschr. 1903;47:2042–4.

Wang I, Bendsoe N, Klinteberg CAF, et al. Photodynamic therapy vs. cryotherapy of basal cell carcinoma: results of a phase III clinical trial. Br J Dermatol. 2001;144:832–40.

Wermeling DP, Banks SL, Hudson DA, Gill HS, Gupta J, Prausnitz MR, Stinchcomb AL. Microneedles permit transdermal delivery of a skin-impermeant medication to humans. Proc Natl Acad Sci U S A. 2008;105(6):2058–63.

Zhang H, Zhai Y, Yang X, Zhai G. Breaking the skin barrier: achievements and future directions. Curr Pharm Des. 2015;21(20):2713–24.

This site uses cookies

We use cookies to collect information about how you use this site. We use this information to make the website work as well as possible and improve our services.